Kultura jako element bezpieczeństwa. Międzynarodowa konferencja w Użhorodzie o ochronie dziedzictwa Ukrainy

Ministrowie i wiceministrowie kultury 20 państw Unii Europejskiej, a także przedstawiciele Komisji Europejskiej, UNESCO oraz pięciu krajów spoza UE wzięli udział w konferencji Ukraine Culture Conference: Cooperation for Resilience. Wydarzenie odbyło się 1 lutego 2025 roku w Użhorodzie, dzień po kolejnym bombardowaniu Odessy. W sesji poświęconej ochronie dziedzictwa kulturowego głos zabrała Hanna Wróblewska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego.

Konferencja była pierwszym międzynarodowym szczytem ministrów kultury poświęconym ochronie dziedzictwa Ukrainy w warunkach wojny, zorganizowanym przez Ministerstwo Kultury i Komunikacji Strategicznej Ukrainy przy wsparciu UNESCO. W wydarzeniu uczestniczyły delegacje z 28 państw, w tym przedstawiciele Komisji Europejskiej i UNESCO, a 18 z nich reprezentowanych było na poziomie ministrów i wiceministrów.

Polska i Ukraina rozwijają współpracę na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego.

Przy wsparciu polskich instytucji kultury – muzeów, archiwów, bibliotek i konserwatorów zabytków – organizowana jest pomoc dla ukraińskich instytucji, a współpraca obejmuje również poziom regionalny.

„Nie zrozumiemy czym jest utrata wolności i dziedzictwa narodowego dopóki ich nie stracimy. Polska doświadczyła w swojej historii prób wymazywania jej tożsamości i kultury przez inne kraje – prób nieudanych. Dlatego doskonale rozumiemy znaczenie ochrony dziedzictwa narodowego. Wspieranie zachowania tożsamości kultury Ukrainy nie jest wyłącznie kwestią strategii geopolitycznej. Polska od początku wojny wspiera sektor kultury Ukrainy, organizuje pomoc materialną dla ukraińskich instytucji kultury we współpracy z polskimi instytucjami – muzeami, archiwami państwowymi, bibliotekami i konserwatorami zabytków. Zagrożenia dla dziedzictwa kulturowego stanowią niebezpieczeństwo dla regionu i kluczowych wartości UE, jej porządku prawnego, bezpieczeństwa i relacji zewnętrznych. Nieprzypadkowo Europejska Służba Działań Zewnętrznych uznała ochronę dziedzictwa za sprawę o krytycznym znaczeniu dla budowy pokoju i bezpieczeństwa w Europie. Współpraca między państwami regionu wpływa na jego stabilność – umożliwia też stworzenie silnych mechanizmów ochrony dziedzictwa kultury narodowej” – powiedziała Hanna Wróblewska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego.

Skala zniszczeń i kontekst wojenny

Konferencja odbyła się dzień po jednym z najbardziej intensywnych ataków na ukraińskie dziedzictwo kulturowe, w wyniku którego rakiety balistyczne uderzyły w historyczne centrum Odessy, w tym w obiekty wpisane na listę UNESCO.

Z danych przedstawionych podczas konferencji wynika, że rosyjska agresja doprowadziła do poważnych strat w ukraińskim dziedzictwie kulturowym. Do końca stycznia 2025 roku uszkodzonych zostało 1 333 obiektów dziedzictwa kulturowego oraz 2 185 elementów infrastruktury kulturalnej.

„W jednej chwili cały świat ukraińskiej kultury został zniszczony. Stało się to w Sandarmochu w Rosji, gdzie w ciągu jednego dnia rozstrzelano ponad 100 przedstawicieli ukraińskiej kultury. Zbrodnia ta przeszła do historii jako ‘Rozstrzelane odrodzenie’. Wtedy, jak i dziś, Rosja bała się ukraińskiej tożsamości, ponieważ kultura czyni nas silnymi i odpornymi. Próbując ją zniszczyć, ignoruje jednak fundamentalną prawdę – ukraińska kultura jest jak feniks. Przez wieki Rosja próbowała ją wymazać, a ona zawsze odradza się z popiołów. Jej zdolność do przetrwania i odrodzenia dowodzi, że ukraińska kultura jest wieczna” – powiedział Andrij Jermak, szef Biura Prezydenta Ukrainy.

„Komisja Europejska będzie wspierać Ukrainę tak długo, jak będzie to konieczne. Europa jest z Ukrainą, ponieważ wiemy, że każdego dnia walczy ona o naszą wspólną wolność. Przyszłość Ukrainy jest w Unii Europejskiej. Ukraina jest Europą” – zaznaczył Glenn Micallef, komisarz UE.

„Musimy wysłać jasny sygnał światu: ukraińska kultura musi być chroniona. Dziś konsolidacja międzynarodowego wsparcia dla dziedzictwa kulturowego Ukrainy jest ważniejsza niż kiedykolwiek. Musimy również zintensyfikować działania na rzecz oceny strat i zniszczeń” – podkreślił Mykoła Toczycki, minister kultury i komunikacji strategicznej Ukrainy.

Reżimy totalitarne wymazują tożsamości narodowe dla celów politycznych i militarnych. Rosja świadomie niszczy ukraińską tożsamość. Dlatego społeczność międzynarodowa musi pociągać do odpowiedzialności każde państwo, które dopuszcza się zbrodni wojennych i niszczenia kultury” – zaznaczył Mykoła Toczycki.

„Naszym celem jest zapewnienie długoterminowej ochrony i odbudowy dziedzictwa. Opracowujemy plan odbudowy. UNESCO będzie wspierać Ukrainę na poziomie legislacyjnym, promować kluczowe konwencje oraz angażować ekspertów do oceny strat i wzmacniania ochrony dziedzictwa kulturowego. Dzisiejsze spotkanie jest znaczącym krokiem naprzód” – powiedziała Krista Pikkat z UNESCO.

„Apeluję do wszystkich demokracji o zjednoczenie się w ochronie kultury Ukrainy. Wspierajmy inicjatywę naszych ukraińskich partnerów i współpracujmy, aby zapewnić sukces konferencji odbudowy Ukrainy w Rzymie. Kultura nie jest luksusem na czas pokoju – jest niezbędna, zwłaszcza teraz. To głos naszych demokracji, dlatego dyktatorzy próbują go uciszyć” – podkreśliła Claudia Roth, pełnomocniczka rządu Niemiec ds. kultury i mediów.

„Pomóżcie nam zachować naszą kulturę, ponieważ jest ona niezbędna dla obrony naszego kraju” – zaapelował Andrij Lubka, pisarz i wolontariusz z Zakarpacia.

Ochrona dziedzictwa kulturowego w Ukrainie

Konferencja Ukraine Culture Conference: Cooperation for Resilience obejmowała trzy sesje tematyczne. W pierwszej, poświęconej kulturze jako elementowi bezpieczeństwa narodowego, udział wzięła Hanna Wróblewska. Sesję moderował Mykoła Toczycki, minister kultury i komunikacji strategicznej Ukrainy. Dyskusja dotyczyła współpracy na rzecz ochrony dziedzictwa oraz przeciwdziałania wymazywaniu tożsamości kulturowej Ukrainy.

„Toczącą się wojna od początku ma wymiar nie tylko wojskowy, ale również tożsamościowy. Najlepiej wiedzą o tym Ci, którzy znają te mechanizmy” – rozpoczęła swoje wystąpienie Hanna Wróblewska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego.

„W poniedziałek uczestniczyłam w 80. rocznicy wyzwolenia niemieckiego obozu Auschwitz-Birkenau. Najważniejszymi postaciami tej uroczystości było 50 ocalałych z Holokaustu – świadków tych wydarzeń. Podczas uroczystości tylko oni zabierali głos, nie było przemówień polityków. Na koniec obchodów, w doniosłej ciszy, 56 delegacji państwowych i organizacji międzynarodowych, przedstawicieli Komisji Europejskiej, Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej, NATO, ONZ i UNESCO, miało możliwość złożenia zniczy na cześć tych, którzy nie przeżyli. Ocalali zdecydowali się przerwać tę ciszę tylko w jednym momencie – kiedy pojawił się prezydent Wołodymyr Zełenski. Oklaski były jasnym sygnałem, wyraźnym stanowiskiem tego ostatniego pokolenia – nie możemy zapomnieć o Ukrainie i nie powinniśmy być niemymi obserwatorami tej wojny” – dodała.

Ministra wskazała również obszary wsparcia dla ukraińskiej kultury, obejmujące działania dyplomatyczne, współpracę edukacyjną i kulturalną, ochronę dziedzictwa, wsparcie dla niezależnych mediów oraz inicjatywy społeczne.

Druga sesja dotyczyła przeciwdziałania nielegalnemu handlowi dobrami kultury z terenów objętych wojną. Podkreślono konieczność skoordynowanych działań międzynarodowych oraz dokumentowania strat dziedzictwa.

Trzecia sesja koncentrowała się na roli kultury w procesie odbudowy Ukrainy. Uczestnicy wskazali na znaczenie tożsamości kulturowej oraz procesów określanych jako deimperializacja i „dekolonizacja” w kontekście relacji z Rosją.

Konkluzją konferencji było przyjęcie deklaracji dotyczącej wzmocnienia sektora kultury Ukrainy, którą poparli ministrowie i przedstawiciele państw uczestniczących w wydarzeniu.

Uczestnicy konferencji w Użhorodzie

W konferencji w Użhorodzie, która odbyła się 1 lutego 2025 r., uczestniczyli ministrowie kultury dziesięciu europejskich państw: Marian Bachev (Bułgaria), Nina Obuljen Koržinek (Chorwacja), Mari-Leena Talvitie (Finlandia), Lina Mendoni (Grecja), Ernest Urtasun Domènech (Hiszpania), Eric Thill (Luksemburg), Owen Bonnici (Malta), Sergiu Prodan (Mołdawia), Hanna Wróblewska (Polska) i Parisa Liljestrand (Szwecja). Pięć krajów reprezentowali wiceministrowie: David Kašpar (Czechy), Vasiliki Kassianidou (Cypr), Bosko Kovacevic (Czarnogóra), Märt Volmer (Estonia), Ingrida Veliutė (Litwa). Obecni byli także ambasadorowie i przedstawiciele: Natalia Starowicz (Austria), Helene Nordborg (Dania), Dewi van de Weerd (Holandia), Taketsugu Ishihara (Japonia), Ernal Filo (Albania), Gael Veyssiere (Francja), Mateja Prevolšek (Słowenia), Olena Zoria (Wielka Brytania), Clemente Contestabile (Włochy). Online w konferencji uczestniczyła Claudia Roth (Niemcy). W konferencji uczestniczyli także przedstawiciele Komisji Europejskiej i UNESCO.

Źródło i zdjęcia: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego / Ministerstwo Kultury Ukrainy