Michał Dworczyk: Ukraina jest skuteczniejsza od Polski w dyplomacji. „U nas można pomarzyć o takiej sprawności”
Michał Dworczyk, europoseł Rozwoju+, był gościem Arlety Bojke w programie Koniec Świata. Opisał w nim, jak po wielu latach rozmów z ukraińskimi politykami ocenia zmianę tonu w relacjach Warszawy z Kijowem. Przekonywał, że po 2022 roku rozmowy toczą się w innej atmosferze. Krótki okres szczerego partnerstwa z początku wojny ustąpił według niego pobłażliwości, a czasem wręcz pogardzie ukraińskich elit wobec Polski.
Polityk mówił o postsowieckiej mentalności części ukraińskich elit i o instrumentalnej polityce historycznej opartej na etosie OUN-UPA. Wskazał na skuteczność ukraińskiej dyplomacji w czasie kryzysu zbożowego oraz na niewykorzystane szanse polskiej strony. Ocenił też osłabienie pozycji prezydenta Wołodymyra Zełenskiego. Na koniec odniósł się do antyukraińskich nastrojów w Polsce i do obecności w kraju prawie dwóch milionów Ukraińców.
Rok 2022 zmienił charakter rozmów z Ukrainą
Bojke rozpoczęła rozmowę pytaniem, jak rozmawiać z Ukraińcami. Zauważyła, że chyba wszyscy mają wrażenie, iż coraz trudniej Polsce prowadzić skuteczną politykę, po której nie będzie pretensji do Kijowa ani poczucia, że Ukraińcy na końcu robią swoje, nie zwracając na Polskę uwagi. Uznała to za trudny temat i zapowiedziała gościa, który jej zdaniem ma za sobą tysiące godzin rozmów i negocjacji z ukraińskimi politykami. Dworczyk sprostował, że nie chodzi wyłącznie o negocjacje, ale o wiele lat doświadczeń, których woli nie liczyć, zdobywanych na różnych poziomach, także politycznym.
Zapytany, czy obecne rozmowy są najtrudniejsze, zwłaszcza gdy sama kwestia Wołynia rozbija dyskusje o pozornie ważniejszych bieżących tematach, odpowiedział, że nie wie, czy można mówić o najtrudniejszym momencie, bo taki mógł być kilka czy kilkanaście lat temu. Jego zdaniem takie rozmowy nigdy nie były łatwe. Od 2022 roku, gdy Ukraina jest w stanie pełnoskalowej wojny z Federacją Rosyjską, na pewno wyglądają inaczej. Porównywał to z własnymi doświadczeniami z rozmów dyplomatycznych sprzed wojny, a nawet z czasów, gdy był doradcą śp. Lecha Kaczyńskiego. Relacja i rozmowy wyglądają dziś zupełnie inaczej, ale trudno powiedzieć, że wtedy było łatwiej, a teraz trudniej, albo odwrotnie. Rok 2022 jest cezurą, zmieniły się atmosfera spotkań i oczekiwania, jakie można wobec nich mieć.
Prowadząca zauważyła, że Ukraińcy mogą dziś uważać, iż boksują powyżej naszej wagi. Przez wiele lat mieli kompleks polski, czyli poczucie, że to oni przyjeżdżają do Polski do pracy, że od Polaków trzeba się uczyć i że Polaków trzeba gonić, co pod wieloma względami nadal jest prawdą. Politycznie jednak uważają, że mogą rozmawiać z Waszyngtonem i z innymi stolicami, już nie mówiąc o ukraińskich, zupełnie pomijając Polskę, która jest w ich hierarchii niżej. Bojke oceniła, że to emocja, która przekłada się na emocje społeczne na polskich ulicach.
Gość programu dodał dwie uwagi. Po pierwsze, emocje ulicy czy emocje społeczne, zwłaszcza po ukraińskiej stronie, bardzo często różnią się od emocji elit politycznych. Po drugie, do 2022 roku rozmowy wyglądały inaczej. Nie chodziło o to, że strona ukraińska miała wobec Polski kompleksy, ale Polska była krajem Unii Europejskiej i Polakom wydawało się, że są adwokatem Ukrainy. Ukraińcy z grzeczności im nie przeczyli, choć nie traktowali tego do końca poważnie, i taki był ten czas do 2022 roku. Bojke skomentowała, że dziś przeczą.
Od partnerskiego traktowania do pobłażliwości i pogardy
Dworczyk przyznał, że dziś wygląda to inaczej, ale pierwszy etap wojny był zupełnie inny. To był jedyny czas w tym pierwszym okresie, kiedy miał poczucie, rozmawiając z politykami ukraińskimi, a przede wszystkim z tymi, którzy mają wpływ na to, co się dzieje w Ukrainie i na jej politykę zagraniczną, że Ukraińcy traktują Polaków po partnersku. Elita polityczna, a właściwie polityczno-biznesowa elita Ukrainy, była wtedy przez pewien czas przestraszona. Można było więc czuć szczere oczekiwanie pomocy. Trwało to jednak stosunkowo krótko.
Potem przyszedł etap, który opisała prowadząca. Jego cechą było pewne pobłażanie, wynikające z przekonania, że partnerami Ukrainy są Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Niemcy. Polska to w tym ujęciu kraj, z którym właściwie nie trzeba się specjalnie liczyć, bo w wielu sprawach i tak jest zdany na Ukrainę. Poza tym, według tej logiki, Polacy są naiwniakami, którzy nie rozumieją współczesnego świata polityki zagranicznej. Stąd pobłażliwość, a nawet, jak mówił Dworczyk, czasami przykra i pogardliwa nuta, która pojawia się w rozmowach i relacjach z ukraińskimi partnerami.
Bojke powiedziała, że w kontekście tej nuty najmocniej utkwiła jej w pamięci wypowiedź generała Kyryła Budanowa, byłego szefa wywiadu wojskowego, obecnie szefa administracji prezydenta Zełenskiego. Według niej Budanow stwierdził, że ultimatum stawiała Ukrainie już Rosja, więc skoro Ukraina nie uległa ultimatum rosyjskiemu, to z całym szacunkiem, ale polskie ultimatum również wytrzyma. Prowadząca przyznała, że ją to zatkało. Największym problemem jest jej zdaniem to, że on mówi szczerze i że Ukraińcy faktycznie tak na Polaków patrzą. Dworczyk potwierdził, że Budanow szczerze tak myśli, ale dodał, że to pewna iluzja, w której żyją elity ukraińskie.
Postsowiecka mentalność i wojenne poczucie siły
Wyjaśniając tę iluzję, Dworczyk wskazał dwie nakładające się rzeczy. Pierwsza dotyczy mentalności. Duża część ukraińskich elit albo jeszcze wychowywała się w czasach sowieckich i imperialny lub postimperialny sposób myślenia jest jej bliski, albo przeszła sowiecką szkołę dyplomacji i uprawiania polityki międzynarodowej. Bojke wtrąciła, że Budanow jest czterdziestolatkiem. Rozmówca odpowiedział, że istnieje też druga grupa, wychowana w tej mentalności przez tych, którzy jeszcze, jak na przykład obecny minister spraw zagranicznych Ukrainy, kształcili się w sowieckiej szkole dyplomacji. To jeden, mentalny powód podejścia do Polski.
Drugi powód to asertywność, którą Ukraińcy uzyskali dzięki obecnej wojnie, w części uzasadniona, w części nie. Prowadzą pełnoskalową wojnę z podobno drugą co do wielkości i sprawności armią świata. Bojke wtrąciła, że chyba już obaloną. Dworczyk zauważył, że niemniej mało który kraj zgłosiłby się na ochotnika, by sprawdzić swoje siły w wojnie z Rosją, i niewiele takich by znaleziono. Ukraina broni się z sukcesem przed atakiem Federacji Rosyjskiej, prowadzi też operacje wojskowe w głębi Federacji Rosyjskiej, a według polityka także w krajach trzecich. Jako przykład podał wysadzenie Nord Stream i wspomniał o operacjach w Afryce. Wszędzie tam, gdzie można spowodować problemy dla Rosji, z którą walczą, Ukraińcy podejmują działania. Z tego punktu widzenia, jak ocenił, nie muszą mieć kompleksów wobec Polaków, którzy bardzo często zachowują się kunktatorsko, a czasem po prostu niezbyt mądrze.
Połączenie postimperialnej mentalności z tym, że trwa wojna, w której Ukraina na razie skutecznie się broni, powoduje według Dworczyka, że ukraińscy politycy podchodzą do relacji polsko-ukraińskich z pewną, a czasem wręcz pogardliwą, wyższością. Jest to jednak iluzja, bo wojna w takim kształcie, w jakim się dziś toczy, jest możliwa dzięki pieniądzom nieukraińskim. Gdyby najpierw nie pomoc wojskowa na początku, w której olbrzymi udział miała Polska, a potem pomoc wojskowa przekształcona w finansową, Ukraina sama by nie przetrwała. Polityk uważa, że moment, w którym skończą się możliwości lub chęć dalszego finansowania wojny, jest już bliżej niż dalej. Wtedy Ukraina znajdzie się w dramatycznej sytuacji i okaże się, że samo asertywne myślenie i brak kompleksów nie wystarczą, by prowadzić politykę zagraniczną i sprawy państwa w taki sposób, jak robi się to dziś. Dlatego mówi o życiu w pewnej iluzji, w oderwaniu od rzeczywistości.
Cynizm i interes zamiast politycznych deklaracji
Bojke zauważyła, że miała podobną refleksję: to, co sowieckie i rosyjskie, choć Ukraińcy dziś bardzo odcinają się od Rosji, ujawnia się w tym, że pod każdą presją reagują usztywnieniem stanowiska. Dworczyk potwierdził, że to wszystko jest postsowiecka mentalność. Zapytany, czy to także postsowiecki sposób prowadzenia polityki, odpowiedział, że oczywiście. Dotyczy to jego zdaniem nie tylko wojny, ale też polityki historycznej, prowadzonej absolutnie instrumentalnie. Każde kłamstwo i każda manipulacja są dopuszczalne i możliwe, jeśli służą własnym interesom. Tak było w Związku Sowieckim, tak jest dziś w Federacji Rosyjskiej i tak jest, jak mówił, w wielu sprawach w Ukrainie.
Zastrzegł, że nie chce nikogo obrażać. Cechą wyróżniającą politykę ukraińską, zarówno wewnętrzną, jak i zagraniczną, jest według niego pewna bezideowość, cynizm i kierowanie się twardym interesem. Czasem jest to interes narodowy, ukraiński, spójny z interesem Ukrainy, a czasem interes danej grupy czy elity polityczno-biznesowej.
Prowadząca zwróciła uwagę, że sam Budanow ma ponad 40 lat, choć nie pamięta dokładnie, z którego jest rocznika, i że wraz z Zełenskim przyszło młodsze pokolenie ukraińskich polityków. Zastanawiała się, na ile ekipa Zełenskiego zmieniła oblicze ukraińskiej polityki, która przez lata kojarzyła się ze zblatowaniem z oligarchami. Ich rola, jak mówiła, zmieniła się w obliczu wojny na pełną skalę i dziś nie jest to już oligarchia ukraińska sprzed wojny, a w ukraińskiej polityce nastąpiła też pewna wymiana pokoleniowa.
Dworczyk odparł, że to właśnie ta replikacja, o której mówi. Prezydent Zełenski wychowywał się w Krzywym Rogu w latach 90., kiedy cała przestrzeń postsowiecka, jak wiadomo, charakteryzowała się brutalizacją życia i bezwzględnością, potrzebną, by przetrwać, funkcjonować i się wybić, tak jak on się wybił. Zełenski wybił się wprawdzie w show-biznesie, ale tam także trzeba było być twardym. Krzywy Róg to część Ukrainy będąca pod silnymi wpływami rosyjskimi, a właściwie bardziej sowieckimi niż rosyjskimi. Dlatego replikowanie takich postaw jest czymś normalnym. Polityk zaznaczył, że nie ocenia, czy to dobre, czy złe, tylko opisuje, jak to wygląda. W wielu rozmowach z prezydentem Zełenskim i osobami z jego otoczenia miał poczucie, że sposób myślenia, patrzenia na świat i uznawania, jakie metody są skuteczne, a jakie nieskuteczne, etyczne czy nieetyczne, niewiele się różni od dawnych. Może nawet warstwy etycznej w tych dyskusjach w ogóle nie ma, liczy się tylko to, co skuteczne, a co nie. Niewiele to się różni od tego, jak działała dyplomacja sowiecka, a potem dyplomacja Federacji Rosyjskiej.
Bojke zastanawiała się, na ile to hybryda tego, co skuteczne w dyplomacji sowieckiej, z nowoczesnością i amerykańskim show. Zełenski wywodzi się z show-biznesu i ma odpowiednie umiejętności, co jej zdaniem było bardzo widoczne jeszcze w 2023 roku. Uwodził tłumy, potrafił powiedzieć każdemu narodowi coś, co w tym narodzie zagra, i przemawiać. Prowadząca pamięta do dziś, jak na Placu Zamkowym powiedział po polsku słowa o odbieraniu szablą tego, co zabrała obca przemoc. Było to symboliczne, a samo wspomnienie wywołało u niej ciarki. Określiła to jako połączenie amerykańskiego show i stylu prowadzenia polityki z sowiecką, brutalną skutecznością. Wskazała też na byłego już, jak powiedziała, ministra obrony Michała Fedorowa. Dodała, że nie wie, po co Zełenski zrobił sobie z niego wroga. Fedorow ma według niej 35 lat, pochodzi ze wschodu Ukrainy, z małej miejscowości będącej dziś pod okupacją, jeździ do Stanów Zjednoczonych, rozmawia z prezesami dużych firm i prowadzi bardzo nowoczesną politykę.
Dworczyk odpowiedział, że prowadząca mówi o pewnej formie, a z tym się nie zgodzi: forma może być dostosowywana do bieżących potrzeb, a istota polityki, czyli bezwzględność i cynizm, się nie zmienia. Zełenski robi dziś dokładnie to samo co na Placu Zamkowym w Warszawie, czyli pewne show i oddziaływanie na masy lub na polityków. Jako przykład podał niedawną zapowiedź, że 20 milionów ukraińskich uchodźców zaleje Europę. W Europie jest już szereg problemów z migrantami, napięcia i zamieszki w różnych krajach, a Zełenski mówi, że będzie jeszcze dodatkowe 20 milionów. Polityk uznał to za działanie obliczone pod publiczkę, wykorzystujące nowe formy dotarcia, presji i wpływu, przy czym istota pozostaje ta sama: bezwzględny cynizm w realizacji interesu.
Rozmówca podkreślił, że w wielu przypadkach ta metoda jest skuteczna i dla Ukrainy koniec końców okazała się dobra. Uważa jednak, że interes elity biznesowo-politycznej nie zawsze jest tożsamy z interesem wszystkich Ukraińców i państwa ukraińskiego. Nie wystawia świadectwa, jaki odsetek tej elity jest patriotycznie nastawiony i naprawdę chce przetrwania oraz rozwoju kraju, a jaki wiąże przetrwanie Ukrainy z własnym biznesem. Poznał polityków i oligarchów, którzy choć potrafią mówić piękne słowa, rozumują tak: jeśli zostaną wchłonięci przez Rosję, nie będą w niej trzecim, czwartym czy piątym oligarchą, tylko pięćdziesiątym piątym albo stu piątym, i będzie dużo gorzej. Nie wiadomo, w jakiej proporcji są szczerzy patrioci kierujący się dobrem państwa, a w jakiej ludzie myślący przede wszystkim o własnym interesie, ale obie grupy bez wątpienia istnieją w ukraińskiej elicie biznesowo-politycznej. Działają, jak mówił, w sposób nieobciążony nadmiernie ideowością, skutecznie, bezwzględnie, a czasem i cynicznie. Dobrze widać to w podejściu do polityki historycznej, będącej elementem zarówno wewnętrznej polityki państwa ukraińskiego, jak i polityki zagranicznej wobec Polski.
OUN-UPA i instrumentalne wykorzystywanie historii
Prowadząca zapytała, czy to nie jest cecha każdej polityki. Dworczyk odpowiedział, że akurat nie. Jeśli porównać oba kraje, polska elita polityczna jest dużo bardziej emocjonalna, pewnie dlatego, że Polacy są dużo bardziej… i tu zawiesił głos, dodając, że po obu stronach. Zapytał, co to znaczy po obu stronach, a Bojke wyjaśniła, że chodzi o polskie podziały. Dworczyk przytaknął i wyjaśnił, że Polacy jako naród historyczny są zanurzeni w historii i mają do niej dużo bardziej emocjonalny stosunek niż Ukraińcy. Zaznaczył, że nie wartościuje, tylko opisuje zjawisko. Są oczywiście wyjątki, ale dla większości znanych mu osób i polityków historia jest szczerą emocją. Polacy różnie ją interpretują, mają do niej różny stosunek i różnie ją oceniają, ale jest ona istotnym elementem życia i funkcjonowania także dziś w polityce. W Ukrainie jest zupełnie inaczej.
Praktycznie do wybuchu wojny polityka historyczna była tam domeną stosunkowo wąskiej grupy historyków, takich jak Wołodymyr Wiatrowycz i Zinczenko. Odnieśli oni nieprawdopodobny sukces, zdaniem polityka de facto dzięki wojnie, bo wymyślili, że nowoczesną tożsamość ukraińską zbudują na etosie OUN-UPA. Pomysł ten pojawił się wiele lat temu, ale był dosyć marginalnie obecny w świadomości społeczno-politycznej. Pojawiali się politycy, na przykład prezydent Petro Poroszenko, którzy sięgali po niego, gdy było to im potrzebne i liczyli na konkretny uzysk. Bojke dodała, że także Wiktor Juszczenko. Dworczyk zgodził się, że były to sytuacje marginalne, w których politycy ukraińscy wykorzystywali ten temat, gdy liczyli na polityczny zysk.
Wojna zmieniła wszystko. Atmosfera wzmożenia patriotycznego i obrony przed najeźdźcą sprawiła, że koncepcja kilku ukraińskich historyków stała się ogólnopaństwowa. Dziś mamy według polityka gigantyczny problem, bo na zakłamanej historii OUN-UPA skutecznie zaczęto budować nowoczesną tożsamość ukraińską. Zaprzęgnięto do tego Ministerstwo Oświaty, wszystkie instytucje i armię, i dziś udało się taką tożsamość zbudować. Decyzje te nie wynikały jednak z wewnętrznej, duchowej potrzeby elit ani z ich silnego przekonania, lecz z potrzeby chwili. Dlatego w rozmowie z polskim politykiem w większości przypadków usłyszymy emocjonalny stosunek do historii i do wszystkiego, co z niej wynika. W rozmowach z politykami ukraińskimi historia w większości przypadków nie ma znaczenia albo ma bardzo niewielkie i bardzo łatwo od niej się odciąć. Wołyń jest według Dworczyka dobrym przykładem tego, jak ukraińskie elity polityczne mogą ją cynicznie wykorzystywać.
Bojke przypomniała, że zakładając, iż prawdą jest to, co mówił prezydent Andrzej Duda, a mianowicie że to od niego Zełenski w ogóle dowiedział się o kwestii Wołynia, bo nie uczył się o tym w szkole, to na pewno uczył się o Ukraińskiej Powstańczej Armii. W szkole, w której uczył się jeszcze za czasów sowieckich, nie byli to pozytywni bohaterowie. Dworczyk przytaknął. Do początku lat 2000., a potem, nie mówiąc o tym, co stało się po 2022 roku, Ukraina w tej sprawie była po pierwsze w dużej części nieświadoma, bo temat dotyczył zachodniej części kraju. Po drugie, jeśli ludzie wiedzieli coś o OUN i UPA, to w centralnej i wschodniej Ukrainie była to wiedza raczej negatywna, widziano w nich terrorystów. Potem zaczęło się to wszystko zmieniać. Dworczyk powiedział, że w rozmowach z początku 2022 roku, także z prezydentem Zełenskim, i w wielu innych, już nie politycznych, w których politycy nie siedzą naprzeciwko siebie z kartkami z oficjalnymi stanowiskami, wielokrotnie mógł się osobiście przekonać, że to, co mówił Andrzej Duda, jest prawdą. Ukraińcy po prostu nie znali tej historii. Dziwili się naszym emocjom i temu, że przy każdym spotkaniu wracamy do tego tematu jak wariaci. Autentycznie było to dla nich trudne do zrozumienia.
Bojke dodała, że dla nich nie było to emocjonalnie naładowane, chociaż teraz zaczęło się to zmieniać, bo zaczęli bronić UPA jak niepodległości. Dworczyk ocenił, że Ukraińcy stali się ofiarami własnego sukcesu, czyli sukcesu własnej polityki historycznej. Jego zdaniem realizowany jest scenariusz, który część rosyjskich polityków wojskowych uważa za bardzo dobry z punktu widzenia Federacji Rosyjskiej. Część społeczeństwa ukraińskiego została tak ukształtowana, że porozumienie w tej sprawie między Polakami a Ukraińcami jest dziś niemal niemożliwe.
Rosyjski udział w pogorszeniu relacji polsko-ukraińskich
Rosjanie mówią, że zepsuli sobie relacje z Ukraińcami, bo przed pełnoskalową wojną zwłaszcza na wschodzie i w centrum Ukrainy było bardzo dużo sympatii do Rosjan, a teraz nie ma po niej śladu. Na szczęście dla siebie udało im się jednak doprowadzić do tego, że w relacje polsko-ukraińskie został wbudowany trwały problem. Rosjanie mieli w tym jakiś udział, choć nie kluczowy.
Polityk zastrzegł, że nie robi tego z obsesji i nie uważa, że wszystko, co złe między Polską a Ukrainą, jest wytworem rosyjskich knowań lub wywiadu. Bez wątpienia jednak część prowokacji i działań w tych relacjach była inspirowana albo przynajmniej wzmacniana przez Rosjan. Rosjanie wspierali tego typu narracje już wcześniej. Główni propagatorzy pomysłu oparcia nowoczesnej tożsamości ukraińskiej na etosie OUN-UPA, czyli Zinczenko i Wiatrowycz, nie byli jego zdaniem na żadnym rosyjskim żołdzie, ale nie wyklucza, że o tym wiedzieli. Partia Ołeha Tiahnyboka, Swoboda, i część polityków ukraińskich, którzy jeszcze 20 lat temu działali w nacjonalistycznej partii, jako jedni z pierwszych zaczęli ten temat odgrzewać. Wiele nitek prowadzi gdzieś do Rosji, skąd finansowano różne wydarzenia i działania, nawet pierwsze pomniki stawiane w Ukrainie. Federacja Rosyjska odegrała więc swoją rolę, ale Dworczyk podkreślił, że nie należy tego przeceniać. Nie był to master plan, który kiedyś powstał w Moskwie i został później zrealizowany, jak sugerują niektórzy. Rosjanie mieli jednak swój wkład w to, co zdarzyło się w Ukrainie.
Założycielski błąd polskiej polityki po 1989 roku
Bojke poprosiła, by spojrzeć krytycznie także na politykę polską, i zaznaczyła, że nie jest to akt oskarżenia pod adresem żadnego konkretnego rządu, a nawet nie pretensja, bo analiza wsteczna jest zawsze skuteczna, trudniej analizować na bieżąco. Zapytała, w którym momencie Polska popełniła błąd w polityce historycznej i w polityce wobec Ukrainy, że 83 lata po wydarzeniach nadal mamy ten sam problem, a może nawet większy. Dworczyk odpowiedział, że ten problem niestety narasta, przynajmniej w tym obszarze, a relacje od początku były obciążone błędnym podejściem ówczesnej polskiej elity, w szczególności z początku lat 90.
Dotyczyło to jego zdaniem w ogóle relacji z krajami byłego Związku Sowieckiego, które uzyskały niepodległość. Przeważająca część klasy politycznej początku lat 90. uważała, że trzeba bardzo uważać, aby nie zrobić przykrości nowym sąsiadom, przyjaciołom: Litwinom, Białorusinom i Ukraińcom. Dworczyk zakłada, że nawet część tych ludzi, którzy tak myśleli, robiła to w dobrej wierze i uważała, że przyniesie to dobre owoce. Bojke skomentowała, że to ta emocja, którą mamy w sobie. Polityk odpowiedział, że nic bardziej mylnego, bo to po prostu zbudowało chorą relację, ośmieliło sąsiadów, a wręcz popchnęło ich do działania bez przejmowania się polską wrażliwością i polskimi działaniami, bo wiedzą, że Polska nie będzie działać w sposób ostry i zdecydowany. Stąd na przykład fatalna polityka początku lat 90. wobec mniejszości polskiej, a właściwie jej niewspieranie na Litwie, Białorusi i Ukrainie. Mówienie o Polakach, którzy tam zostali, było niepoprawne politycznie, bo Litwini, Białorusini czy Ukraińcy mogliby się obrazić. Stąd wzięła się też zmowa milczenia wokół ofiar ludobójstwa, trwająca przez wiele lat.
Dworczyk przypomniał, że w 2016 roku razem z marszałkiem Zgorzelskim z PSL przedstawiał projekt uchwały ustanawiającej święto Polaków, obywateli II Rzeczypospolitej, pomordowanych przez ukraińskich nacjonalistów. Już wtedy, choć od tamtej pory minęło dopiero 10 lat, niby niedawno, ale dziś świadomość dotycząca ludobójstwa i tego, co wówczas się działo, jest zupełnie inna niż dekadę temu. Wtedy budziło to jeszcze u wielu osób kontrowersje, pytania i wątpliwości, a samo słowo ludobójstwo było dla wielu nie do zaakceptowania. Chęć bycia poprawnym politycznie wobec nowych sąsiadów jest według niego założycielskim błędem polskiej polityki, który zemścił się szybko i którego skutki ponosimy do dzisiaj.
Bojke zapytała, czy nie jest tak, że Polska chciała być adwokatem Ukrainy, czuła się jak starsza siostra, która chce ją chronić, a skoro Ukraina jest tą młodszą siostrą, to nie będzie się wyciągać przykrych spraw, bo w rodzinie się wybacza. Ukraińcy dziś mówią, że nie potrzebują żadnego adwokata i boleśnie uświadamiają, że oni podchodzą do tego zupełnie inaczej. Dworczyk odpowiedział, że w tym cały jest ambaras, żeby dwoje chciało naraz. Nawet jeśli w Polsce są jeszcze osoby reprezentujące taki punkt widzenia, to wśród ukraińskiej elity politycznej nie znajdzie się takich, przynajmniej wśród tych, którzy mają na cokolwiek wpływ. Pojedyncze osoby mogą się zdarzyć, ale nie więcej. Na początku lat 90. mogło to być jeszcze uzasadnione i zrozumiałe. Później, pod koniec lat 90. i od początku XXI wieku, świadczyło po prostu o błędnej diagnozie sytuacji i błędnej polityce, która mści się na nas do dziś.
Prowadząca przypomniała, że Polacy nie mieli nawet jako społeczeństwo jednego zdania, czy dobrze, że powstał film Wołyń. Dworczyk potwierdził, że już samo mówienie o ludobójstwie było kontrowersyjne. Środowiska związane z Gazetą Wyborczą i w ogóle ze światem liberalno-lewicowym niemal do upadłego walczyły na wiele sposobów o to, żeby ten temat nas nie podzielił. Prawda jest taka, że właśnie milczenie doprowadziło w dużej mierze do tego, co mamy dzisiaj. Gdyby od początku asertywnie ten temat stawiać, byłby ważnym elementem polskiej polityki wobec Ukrainy i być może sytuacja wyglądałaby inaczej. Nie ma pewności, bo to historia alternatywna, ale wtedy różnica potencjałów była na tyle duża, a Polska i Ukraina w zupełnie innym miejscu historii, że być może udałoby się przynajmniej w części poradzić sobie z problemem. Dziś zbieramy owoce błędnej polityki. Mimo to w ostatnich dwóch latach w tym fragmencie relacji jest lepiej, bo rozpoczęły się poszukiwania i ekshumacje. Idzie to powoli, ale w przeciwieństwie do poprzedniej dekady idzie.
Pierwsze miesiące wojny: szczere emocje, które szybko wygasły
Bojke zapytała, czy Ukraińcy nas świadomie ogrywają. Wróciła do prezydenta Andrzeja Dudy i roku 2022 oraz do serdecznych uścisków obu prezydentów w ukraińskim parlamencie. Były to obrazki, które wydawały się bezprecedensowe, i można było wtedy odnieść wrażenie, że w relacjach dwustronnych nigdy nie będzie już żadnych problemów, bo jesteśmy braćmi, a właściwie też siostrami, na wieki. Okazało się jednak, że Polacy znowu zainwestowali swoje emocje, także społeczne. Przyjmowanie Ukraińców w domach w 2022 roku nie było czymś standardowym i codziennym, tylko zewem polskich serc, a Ukraińcy na tamtym etapie, jak jej się wydaje, bardzo to doceniali. Były plakaty z Andrzejem Dudą i podziękowania od Ukraińców. Prowadząca spotykała się z tym na każdym kroku podczas pobytu w Ukrainie. Dziękowali oni za serdeczne przyjęcie, ale Polakom tej emocji starczyło na dłużej niż im.
Dworczyk odpowiedział, że to właśnie ten krótki moment, o którym mówił na początku, na początku 2022 roku, w pierwszej fazie wojny. Relacje na poziomie politycznym, bo społeczne są, jak powiedział, mocno oddzielone od elity politycznej, były wtedy autentyczne i jedyny raz w ostatnich trzech dekadach inne. Ukraińcy trochę przypominali wtedy polskie romantyczne podejście do relacji dwustronnych. Był to jednak krótki moment, który szybko minął. Potem nastąpiło podejście oparte na zasadzie, że nic osobistego, to tylko biznes. To się już nie opłaca, to jest nikomu niepotrzebne, a na wasze naiwne, emocjonalne podejście patrzymy wręcz z pewną pogardą lub brakiem zrozumienia.
Bojke zauważyła, że przecież wtedy było to szczere. Dworczyk przytaknął. Jest przekonany, że przez kilka miesięcy tak było. To są ludzie, którzy mimo świata, w jakim funkcjonują, i mentalności, jaką mają, też mają jakieś emocje. W pierwszych tygodniach, kiedy sami nie wiedzieli, czy Ukraina przetrwa, po ludzku się bali. Dworczyk przyznał, że dziwnie to zabrzmi, ale byli wtedy bardzo podobni do Polaków. Podczas spotkań panowało emocjonalne podejście, jak wśród Polaków, i był to jedyny moment, kiedy wspólnie żartowano na przykład z Niemców. Mówił to na poważnie: wszyscy pamiętają początek wojny i podejście Niemców do tego, jak pomagać, a właściwie nie pomagać Ukrainie, i jak postępować wobec Rosji. Wtedy w Ukrainie była obecna emocja antyniemiecka, chyba jedyny raz naprawdę, a po chwili poprawił się, że może nie antyniemiecka, tylko realistyczne podejście do Niemiec. To szybko minęło, bo minął ten moment.
Emocje mijają, potem następuje brutalne obliczanie zysków i strat przy podejmowaniu bieżących decyzji. Ukraińcy myśleli i myślą krótkoterminowo, a nie długoterminowo. Stosunkowo szybko uznali, że bardziej opłaca się zbliżenie z Niemcami, a Polacy dali już, ile mogli, więc nie ma co mieć sentymentów. Prowadząca dopytała, o to jej chodziło: na ile cynicznie wykorzystali Polaków w tamtym momencie i na ile cynicznie wykorzystują ich, gdy są potrzebni, czyli innymi słowy, na ile są skuteczniejsi w prowadzeniu swojej polityki.
Dworczyk przyznał, że może to naiwne, ale wydaje mu się, że w tym krótkim czasie było to szczere. Przywołał własne doświadczenie. Pierwszą zgodę na poszukiwania w Puźnikach, gdzie potem znaleziono ofiary UPA, Ukraińcy wydali w 2022 roku, po dekadzie niewydawania żadnych zgód. Pamięta kilka bezpośrednich rozmów z dwoma ważnymi politykami ukraińskimi, którzy patrzyli trochę na Polaków i na niego jak na wariatów, bo cały czas zabiegał o coś, co nie było dla nich namacalne, konkretne, wymierne i zrozumiałe dla polityków, tylko niezrozumiałe. Zgodę wydali, jak mówił, choć wie, że to śmiesznie brzmi, w dużej mierze z sympatii i z chęci zrobienia przyjemności, a nie dlatego, że byli do czegokolwiek zmuszeni. Tamten krótki okres był więc okresem, w którym podejście było bardziej szczere i nie było udawane. Potem wszystko wróciło do normy, czyli do twardego liczenia zysków i strat oraz cynicznego, brutalnego realizowania własnych interesów.
Ukraińska dyplomacja skuteczniejsza od polskiej
Bojke zapytała, czy polski polityk jadący do Kijowa albo ukraiński polityk przyjeżdżający do Warszawy ma myśl, że musi mieć oczy z tyłu głowy i być 40 razy bardziej czujny niż w rozmowach z przedstawicielami innych państw, czy aż tak nie. Dworczyk uznał, że generalnie polscy politycy mają za mało czujności rewolucyjnej, nie tylko w sprawach ukraińskich, ale w ogóle w polityce zagranicznej. Zastrzegł, że nie jest w stanie tego ocenić, bo nigdy nie pracował w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, więc nie chce wypowiadać się za wszystkich dyplomatów. Jeśli jednak chodzi o polityków parlamentarnych czy pracujących w rządzie, to jego zdaniem powinni nad tym popracować.
Prowadząca zapytała, czy da się twardo ocenić, że Ukraińcy są skuteczniejsi od Polaków. Dworczyk odpowiedział, że oczywiście, i że w pewnym sensie zazdrości tej skuteczności ukraińskiej dyplomacji. Podał konkretny przykład pierwszego kryzysu zbożowego. Praktycznie wszyscy polscy politycy, do których były jakieś telefony po ukraińskiej stronie, dostawali telefony, prowadzono z nimi rozmowy. Poziom zaangażowania, nacisku, a także wykorzystania emocji, osobistych kontaktów, jak dopytała Bojke, i Dworczyk potwierdził, że absolutnie, był jego zdaniem atakiem z lądu, z morza i z powietrza. Skutecznym zresztą, i to trzeba docenić. Polska w ten sposób po prostu nie działa, a Ukraińcy potrafią.
Bojke opisała to jako sytuację, w której ukraińscy politycy biorą telefony, myślą, kogo znają, kto może mieć jakiekolwiek przełożenie na rzeczywistość, i dzwonią z prośbą, by wspólnie opanować sprawę, bo tak głupio wyszło. Dworczyk doprecyzował, że jest dyrektywa, by wszystkie ręce poszły na pokład: każdy robi to, co może, melduje, a potem wszyscy stają na baczność, trzaskają obcasami i biorą się do realizacji zadań. W polskim aparacie rządowym i parlamentarnym takiej skuteczności i sprawności można, jak powiedział, tylko pomarzyć. Prowadząca dopytała, czy to rozmowy na zasadzie koleżeńskich próśb. Dworczyk odpowiedział, że przeróżne. Zna rozmowy, w których sam uczestniczył, gdzie wykorzystywana była każda emocja, która w danym momencie rozmówcy wydawała się skuteczna, od prośby po groźbę. Bojke zauważyła, że zależy to też od człowieka, z którym rozmawiają, i Dworczyk przytaknął. Nawet w rozmowie z jedną osobą można użyć obu argumentów, emocjonalnych i pragmatycznych, prośby i groźby, byle osiągnąć sukces.
Dodał, że zna ludzi, których lubi i ceni, ale którzy zmieniali sposób oceny poszczególnych sytuacji, a nawet ich opis, bo taka była dyrektywa i polityczna konieczność w danym momencie. Nie mieli problemu, by własną ocenę odłożyć na bok i przyjąć jeden kurs, będący pochodną wytycznych z Bankowej, czyli ośrodka prezydenckiego, i go realizować. W polskim rządzie i parlamencie takich sytuacji nie widział. Polska ma raczej tradycyjne pospolite ruszenie, dywagacje i różne dysputy, więc tutaj od Ukraińców można się uczyć.
Kryzys zbożowy: naciski, wystąpienie Zełenskiego i propaganda
Bojke, idąc dalej tokiem analizy kryzysu zbożowego, zakładała, że Ukraińcy zaczęli dzwonić do szeregu polskich polityków, bardziej z ośrodka rządowego, rozmawiać, prosić, grozić, szukać rozwiązania i pewnie okazywać momentami dobrą wolę. Po dziesiątkach takich rozmów politycy słyszą jednak, co prezydent Zełenski mówi w ONZ. Zapytała, czy nie jest więc tak, że za każdym razem, gdy dzwoni ukraiński telefon, polskim politykom towarzyszy poczucie, jakby dostali trzy klaśnięcia w policzek, i że trzeba uważać, co znowu będą próbowali zrobić. Dworczyk odpowiedział, że nie może wypowiadać się za wszystkich polskich polityków. Nie wszyscy potrafili wtedy zdobyć się na refleksję i chłodną ocenę sytuacji w relacjach, przynajmniej wówczas, bo teraz sytuacja bardzo się zmieniła. Dodał, że analiza wsteczna jest zawsze skuteczna.
Prowadząca wyobraża sobie to tak, że prezydent Zełenski w pewien sposób dał wtedy Polsce, mówiąc dosadnie, po mordzie, stwierdzając, że niektórzy grają w rosyjskim teatrze. Nie powiedział wprost, że Polska kryzysem zbożowym działa na rzecz Rosji, ale taki był kontekst. Dworczyk uznał to za przykład skutecznej i bezwzględnej polityki, do której każde państwo ma prawo. Uważa, że w przypadku Ukraińców jest ona długofalowo niekorzystna dla Ukrainy, ale krótkofalowo, czy średnioterminowo, była im wtedy potrzebna. Efektem serii rozmów i kontaktów było to, że Ukraińcy zrozumieli, że nie da się niczego zmienić ani prośbą, ani groźbą, ani niczym innym, nie da się zmienić polskiego stanowiska, więc trzeba wyciągnąć wnioski.
Pierwszy z wniosków to zaostrzenie kursu i pokazanie Polsce po raz pierwszy tak brutalnie, że jeśli Polacy tak z nimi grają, to oni też potrafią pogrywać bardzo brutalnie i Polska za chwilę poniesie konsekwencje polityczne i wizerunkowe. Drugi, jak mówił, był ciekawy, bo środowisko rządowe było wtedy bardzo zaskoczone reakcją ukraińskiego społeczeństwa. Mówił o pierwszym kryzysie. Jedyny raz w całej najnowszej historii społeczeństwo ukraińskie było zdezorientowane i można powiedzieć, że stanęło po polskiej stronie. Uznało, że po stronie Kijowa na poziomie politycznym, rządowym musiało zdarzyć się coś niedobrego, skoro Polacy, którzy ich przyjmowali i im pomagali, tak się zachowali. Pierwsza negatywna emocja społeczeństwa ukraińskiego była skierowana wobec własnego rządu.
W konsekwencji, jak mówił, cała wewnętrzna ukraińska machina propagandowa została przestawiona na pokazywanie, jacy Polacy są źli. Z jednej strony Zełenski wystąpił na forum ONZ, z drugiej ruszyła propaganda w Ukrainie, która miała stępić nieco tę super pozytywną emocję, jaką wówczas społeczeństwo ukraińskie miało wobec Polaków i Polski. Władze zrozumiały, że w pewnych sytuacjach może być ona niekorzystna z punktu widzenia rządu. Dworczyk uznał to za dobry przykład chłodnego analizowania i bezwzględnego realizowania interesu, który w danym momencie określa prezydent i jego otoczenie.
Kraby, Raki i Rosomaki: Polska nie wykorzystała szansy
Prowadząca zapytała, czy da się określić uśredniony poziom polskiej naiwności w relacjach i rozmowach z Ukraińcami w skali od 1 do 10. Dworczyk odpowiedział, że nie potrafi takich ocen dokonywać, ale widział wiele niewykorzystanych szans. Podał przykład braku skuteczności: największym kontraktem zbrojeniowym polskiej zbrojeniówki po 1989 roku była sprzedaż Ukrainie armatohaubic Krab za, jak powiedział z pamięci, około 3 miliardów złotych. Krótko potem udało się podpisać list intencyjny w sprawie zakupu Raków i Rosomaków, czyli polskich moździerzy i kołowych transporterów opancerzonych. Ponieważ Polska kieruje się zwykle chwilą i emocjami, zabrakło konsekwencji. Był już 2023 rok, za chwilę zmieniał się rząd i nie wyegzekwowano podpisanego porozumienia. Polityk uznał to za dobry przykład tego, jak Polska, mając szansę i możliwość, jej nie wykorzystuje, i to w kontekście skuteczności i konsekwencji polskiej dyplomacji.
Bojke zapytała, czy to wynika z naiwności. Dworczyk odpowiedział, że to akurat może nie jest przykład naiwności, choć może też. W takich rozmowach, dotyczących kwestii płatności, zawsze pojawia się któryś z argumentów, dlaczego nie zrobić tak, jak powinno być, tylko tak, jak akurat jest wygodnie dla Bankowej. Uważa jednak, że wynika to raczej z ogólnego rozmemłania Polski na poziomie dyplomatyczno-administracyjnym. Podkreślił, że nie dotyczy to ani obecnej, ani poprzedniej ekipy, bo niestety ma wrażenie, że jest to przypadłość polskiej polityki, dyplomacji i administracji od dłuższego czasu, która się pogłębia.
Bankowa, rozchwianie centralizacji i zużycie Zełenskiego
Bojke zapytała, ile na korzyść Ukraińców w twardych rozmowach działa to, że od 2022 roku, jak ujęła, w Bankowej, czyli pod adresem administracji prezydenta, jest jeden ośrodek władzy zmierzający ku lekkiemu autorytaryzmowi, zcentralizowany, w którym rozgrywki polityczne, wcześniej bardzo brutalne, zostały stłamszone, a gdy pojawia się dyrektywa, wszyscy mają ręce na pokładzie. Nie wiadomo, co będzie, jeśli w Ukrainie rzeczywiście odbędą się wybory, ale od 2022 roku Zełenski i jego ośrodek podporządkowali sobie wszystko przynajmniej na 4 lata.
Dworczyk odpowiedział, że to właśnie stosunkowo krótki czas wojny, a wcześniej i teraz, jak dobrze wie pani redaktor, wygląda to inaczej. System zaczął ulegać atrofii, a porządek, z którym mieliśmy do czynienia, zaczął się chwiać lub rozpadać. W czasie każdej wojny w każdym państwie funkcjonuje namiastka autorytaryzmu, bo trudno inaczej wyobrazić sobie skuteczne, szybkie podejmowanie czasem bardzo trudnych decyzji. Teraz jednak jeden ośrodek władzy w Ukrainie został według niego bardzo poważnie naruszony. Wróciły różne grupy interesów, które zaczynają ze sobą grać. Jako dowód wskazał strzelaninę między dwiema ukraińskimi służbami specjalnymi na ulicach Kijowa, która nie tak dawno miała miejsce i przypominała sceny z filmów gangsterskich.
Bojke odpowiedziała, że Ukraińcy mają dłuższą historię walk różnych służb i że to kolejne podobieństwo do Rosji, której Ukraina dziś tak bardzo nie chce przypominać. Dworczyk zauważył, że przez lata wojny tego nie było. Panował porządek, wiadomo było, kto jest gajowym, i ten gajowy pilnował, żeby w lesie był porządek. Czas, kiedy gajowy mógł robić, co chciał, a wszyscy się podporządkowywali, chyba już się skończył.
Prowadząca zapytała, czy Zełenski się zużył, czy po prostu zaczął popełniać błędy. Dworczyk odpowiedział, że jest inny moment historii. Błędów popełnił mnóstwo, bo kto by ich nie popełnił przez cztery lata pełnoskalowej wojny w takim państwie jak Ukraina, więc trudno robić z tego wielki zarzut. Z jednej strony się zużył, czyli popełnił bardzo dużo błędów, z drugiej sytuacja geopolityczna jest taka, jaka jest. Z trzeciej strony wszyscy zrozumieli, że Ukraina przetrwa w takim czy innym kształcie, więc grupy interesów i środowiska polityczne, które były przyduszone, postanowiły odzyskać swoją pozycję. Wiele czynników ma na to wpływ.
Bojke zastanawiała się, czy gdyby Zełenski tych błędów nie popełniał, a ma wrażenie, że jest ich mimo wszystko coraz więcej, to jego projekt polityczny, jak sama przyznała, brzydko to brzmi, nie starczyłby na dłużej. Przypomniała, że na początku miał być marionetką, nie zamierzała mówić, kogo przypomina ta historia, chociaż wywodzą się z różnych środowisk, ale okazało się, że nie do końca, że udało mu się wyzwolić ze sznurków, które miały go prowadzić. Przez długi czas wydawał się bardzo utalentowanym politykiem. Dworczyk zapytał, o jakich błędach mowa, zastrzegając, że broń Boże nie jest jego obrońcą ani rzecznikiem. Uważa, że Zełenski już przeszedł do historii, bo miał duży, a może nawet kluczowy wpływ na to, że Ukraina w pierwszych dniach i tygodniach pełnoskalowej agresji nie upadła i się obroniła. Potem oczywiście popełnił mnóstwo błędów, część mógł na pewno uniknąć, część chyba była nie do uniknięcia, więc nie wie dokładnie, o co prowadząca pyta.
Bojke wskazała na najbardziej widoczną z Warszawy sprawę NABU i policji antykorupcyjnej. Dworczyk skomentował to krótko: gigantyczna korupcja. Prowadząca dodała, że miała wrażenie, iż zaczęła się wtedy seria zagęszczonych błędów Zełenskiego. Chodziło o próbę podporządkowania sobie organów antykorupcyjnych, od której zaczęły się protesty, i jej zdaniem był to duży błąd, który sprawił, że ludzie przestali ufać. Dworczyk zapytał, czy to był początek, bo początkiem mogły być raczej wszechobecne korupcyjne schematy, które doprowadziły do tego, że NABU zaczęło działać. Pytanie więc, co było pierwsze, i czy Zełenski sam brał przynajmniej na początku udział w tych schematach, czy o nich wiedział, czy dopiero potem się o nich dowiedział i wszedł w pewną sytuację. Zdaniem polityka jest tu mnóstwo niewiadomych. Jednym z gigantycznych problemów, za który trudno obciążać wyłącznie Zełenskiego, jest korupcja, wszechobecna w Ukrainie od zawsze.
Dworczyk opowiedział o naradzie ścisłego kierownictwa państwa w trzecim, a może nawet w drugim miesiącu wojny w 2022 roku, w której uczestniczył także prezydent Andrzej Duda. Na odprawę przyszedł jeden bardzo ważny funkcjonariusz i oświadczył, że Ukraina przetrwa. Zawsze była dyskusja, czy Ukraina się obroni, więc wszyscy zaskoczeni tak ostrą, twardą i jednoznaczną deklaracją pytali, co się stało, panie generale. Usłyszeli, że korupcja wróciła na granicę, czyli stan naturalny wrócił. Zastrzegł, że mówi to pół żartem, pół serio i nie chce nikogo obrażać, ale rzeczywiście korupcja jest częścią Ukrainy od dekad.
Zełenski w to w jakiś sposób wszedł i oczywiście to jego wina, ale nie całkowita, bo systemu nie zbudował. Wszedł w ten system i nie wiadomo, czy mógł w ogóle w niego nie wejść, trafiając tam, gdzie trafił, czyli na urząd prezydenta Ukrainy. Polityk powiedział, że trudno mu odpowiedzieć na pytanie, czy mógł po prostu uniknąć wielu błędów, bo na pewno mógł. Pytanie, czy jego sytuacja byłaby dziś zasadniczo inna, gdyby tych błędów nie popełnił, a Dworczyk uważa, że pewnie trochę tak, ale czy zasadniczo, nie wiadomo. Wojna zużywa każdego polityka, zwłaszcza w nieprzychylnym środowisku, gdzie jest bardzo dużo nieprzewidywalności i na jednych sojuszników raz można liczyć, a raz nie. Jest tak dużo zmiennych, na które Zełenski nie ma wpływu. Dworczyk nie podejmuje się więc oceny prezydenta Ukrainy. Na pewno popełnił bardzo dużo błędów, ale ma też bardzo duże zasługi dla swojego kraju.
Zapytany, czy jest politykiem ponadprzeciętnego formatu, odpowiedział, że na pewno, i to w skali europejskiej, a może nawet światowej, dodając, że to też dywagacje. Prawda jest taka, że dopiero w sytuacji ekstremalnej, gdy jego życie jest zagrożone, człowiek może powiedzieć i dowiedzieć się o sobie, jakie decyzje jest w stanie podjąć. Zełenski zdał ten egzamin w pierwszych dniach wojny. Wszyscy pamiętają film, nagrany w nocy w zaciemnionym Kijowie przez niego i jego najbliższych współpracowników, gdy krążyły opowieści, że ucieka z kraju i że rząd uciekł. Te momenty w pierwszych dniach wojny były kluczowe dla Ukrainy i Ukraińców, zasług nikt mu nie odbierze, ale to, że potem popełnił bardzo dużo błędów, też jest prawdą.
Niewykorzystana szansa na sojusz polsko-ukraiński
Bojke stwierdziła, że jesteśmy w momencie, w którym system Zełenskiego trochę zaczyna się rozpadać. Pewnie w bliższej niż dalszej perspektywie Ukrainę czekają wybory, bo będzie potrzeba odnowienia systemu, będzie próba sił i dojdzie do przesilenia. Zapytała, czy to dla Polski szansa czy ryzyko. Dworczyk odpowiedział, że jego zdaniem nie ma to w tej chwili aż tak zasadniczego znaczenia. Mówiąc o błędach prezydenta Zełenskiego, ma do niego pretensję, podobnie jak, jak zastanawiał się, wiele osób, że nie wykorzystał szansy na zbudowanie w pierwszym okresie wojny prawdziwego sojuszu polsko-ukraińskiego na wielu poziomach. Zełenski miał wtedy taką pozycję, a Ukraina była w tak unikalnym momencie swojej historii, że była szansa na podjęcie takiej próby. Nie wiadomo, czy szansa na taki prawdziwy sojusz istniała, ale próbę można było podjąć. Zełenski z tego nie skorzystał i to jest zdaniem polityka jeden z jego fundamentalnych błędów.
Co mógł zrobić? Mógł nie kierować się najbardziej bieżącym interesem ukraińskich elit. Dworczyk wrócił tu do wcześniejszego wątku: Ukraińcy w pewnym momencie uznali, że bieżący interes wymaga zbliżenia z Niemcami, a nawet zagrania z nimi przeciwko Polsce w niektórych sprawach politycznych w Europie. Zełenski mógł wybrać drogę trudniejszą, a przynajmniej spróbować ją wybrać, czyli w porozumieniu z Polską próbować funkcjonować w trudnej sytuacji. Wymagałoby to od polskiej elity politycznej zrozumienia i współdziałania, ale piłka według polityka była po stronie Zełenskiego, a on nie podjął realnej próby. Dworczyk zastrzegł, że zaraz rzuci się na niego sto osób, które uznają to za fantasmagorie i niemożliwe, romantyczne, głupie myślenie. Być może to było niemożliwe, ale bez wątpienia był to jedyny moment w najnowszej historii, kiedy taką próbę można było podjąć, a Zełenski z niej zrezygnował, i to jest jego błąd.
Taki sojusz, bardzo silna współpraca polsko-ukraińska, zaczynając od demografii, kończąc na gospodarce i szeregu innych spraw, przy wszystkich zastrzeżeniach i problemach związanych z wojną, sprawiłby, że pozycja negocjacyjna Polski wobec krajów zarówno na wschodzie, jak i na zachodzie byłaby kompletnie inna. Dlatego sąsiedzi na wschodzie i na zachodzie, wcześniej, dziś i w przyszłości, będą się obawiać połączenia potencjałów obu krajów.
Bojke zapytała, czy dekompozycja nie ma więc dziś większego znaczenia i czy Polska nie powinna się jej obawiać. Dworczyk odpowiedział, że ma znaczenie, ale nie ma znaczenia, kto dziś zastąpi Zełenskiego i czy nastąpi to trochę szybciej, czy później. Jesteśmy w innym miejscu historii, a pewne problemy, jak choćby Wołyń i emocje społeczne po obu stronach granicy, stały się tak poważne, że to, czy Zełenski będzie prezydentem pół roku dłużej, czy krócej, nie będzie zasadnicze. Oczywiście przełoży się to w przyszłości na relacje, ale według polityka nie będzie żadnym przełomem w relacjach polsko-ukraińskich. Zapytany przez prowadzącą, czy także to, kto go zastąpi, nie będzie miało znaczenia, odpowiedział, że krótkoterminowo nie, a długoterminowo na pewno będzie miało znaczenie, choć niezasadnicze. Dzisiejsza emocja społeczna, jeśli trzymać się polityki historycznej, sprawi, że niezależnie od tego, kto zastąpi Zełenskiego, będzie on zakładnikiem emocji społecznej, która po ukraińskiej stronie już powstała, i nawet gdyby był bardzo sceptyczny wobec obowiązującej w Ukrainie polityki historycznej, będzie miał ograniczone możliwości ruchu.
Polska potrzebuje długofalowej polityki wobec Ukrainy
Bojke zapytała, co Polska powinna zrobić, by być skuteczniejszą w rozmowach z Ukraińcami. Dworczyk odpowiedział, że powinna nastawić się na bardzo długi marsz. Krótkoterminowo trzeba grać twardo i asertywnie, dbając o polski interes narodowy, ale długofalowo współpraca polsko-ukraińska byłaby najbardziej opłacalna dla Polaków i dla Ukraińców, dla Polski i dla Ukrainy. Aby to było możliwe, potrzeba lat konsekwentnych działań na poziomie politycznym, gospodarczym i społecznym. Nie ma też co wyważać otwartych drzwi, bo Polska ma doświadczenia z tego, jak Niemcy od początku lat 90. prowadziły politykę wobec Polski, przez działania za pośrednictwem organizacji pozarządowych, fundowanie stypendiów i szereg miękkich mechanizmów i projektów, które długofalowo zbudowały przychylność i sympatię do Niemiec w Polsce.
Prowadząca zapytała, czy teoria jest, a w praktyce zmiany polskich rządów w ogóle nie przekreślają takiej możliwości. Dworczyk odpowiedział, że Polska jest po prostu za mało skuteczna, a na dodatek doszła przeklęta polaryzacja, która sprawiła, że dla zasady trzeba zniszczyć wszystko, co robili poprzednicy. Sztandarowym przykładem jest CPK, gdzie projekt uratowała tylko emocja społeczna, bo obecny rząd chciał go zaorać, ponieważ zrobili go poprzednicy. W innych dziedzinach życia i polityki jest podobnie, co daje szereg problemów i słabości. Tak jak powiedziała prowadząca, jest jednak plan i są narzędzia, z powodzeniem używane na całym świecie. Dworczyk wierzy, że w polskiej klasie politycznej też w końcu nastąpi zmiana i dojrzeje ona do tego, by z nich korzystać i działać w sposób zaplanowany, a nie emocjonalny i, jak sinusoida, podchodzić do różnych elementów polityki zagranicznej, w tym do polityki wobec Ukrainy.
Bojke obawiała się, że zadziała to, co Dworczyk powiedział o Ukraińcach: jeśli niezależnie od tego, kto zastąpi Zełenskiego, będzie on zakładnikiem emocji społecznej, to w Polsce chyba podobnie coraz bardziej, najprościej ujmując, antyukraińska emocja wymusi pewną linię polityczną wobec Ukrainy, niezależnie od tego, kto będzie rządził. Dodała, że oczywiście nie jest tak, że jeden do jednego każdy będzie robił tak samo. Dworczyk przyznał jej rację, ale przypomniał, że po pierwsze nie wszystko trzeba robić tak, by wzbudzało emocje społeczne. Część projektów można realizować tak, by ich nie budziły, a nawet lepiej by było. Po drugie, choć w Polsce ostatnio przychodzi to bardzo ciężko, a wręcz wydaje się niemożliwe, wierzy, że polskie społeczeństwo coraz bardziej męczy się konfliktem i konfliktami w ogóle, zarówno polaryzacją w wewnętrznym życiu politycznym, jak i konfliktami wokół. Atmosfera, o której mówi prowadząca, jest autentyczna, ale być może mądra polityka wewnętrzna jest w stanie ją zmienić, obniżyć poziom emocji i temperaturę wokół spraw ukraińskich. Potrzebne są jednak po pierwsze pomysł, po drugie chęć, a po trzecie jakakolwiek sprawczość. Obecny rząd, jak postawił tezę Dworczyk, nie ma żadnego z tych trzech elementów, więc w najbliższym czasie nic się nie zmieni.
Bojke zauważyła, że kolejny rząd, który pewnie w przyszłym roku tak czy inaczej się zmieni, niezależnie od tego, kto wygra wybory, na pewno będzie miał inną konfigurację. Pytanie, czy zmieni się coś w kwestii sprawczości.
Antyukraińskie emocje i prawie dwa miliony Ukraińców w Polsce
Na koniec prowadząca zapytała, czy narastające w Polsce emocje antyukraińskie nie są ślepym zaułkiem i czy Polacy nie robią sobie krzywdy, skoro w kraju przebywa prawie dwa miliony Ukraińców, także na polu polityki wewnętrznej. Dworczyk ocenił, że to bardzo szkodliwy populizm. Zaczynając od tego, o czym powiedziała prowadząca, czyli potencjału Ukraińców w Polsce, podatków, które płacą, i wpływów dla polskiego systemu emerytalnego, antagonizowanie ich i doprowadzenie do tego, że wszyscy wyjadą z Polski, każdy zdroworozsądkowo myślący człowiek wie, byłoby wielkim problemem dla gospodarki. Pomijając ocenę etyczną i ograniczając się do gospodarki, byłby to gigantyczny problem. Rozmówca zastrzegł, że to oczywiście nie nastąpi i można sobie wyobrazić, że część osób wyjedzie, ale na pewno część zostanie, bo, jak zauważyła prowadząca, jest to grupa prawie dwóch milionów osób.
Zupełnie innym problemem i robieniem samemu sobie krzywdy jest generowanie takich emocji, które sprawiają, że te środowiska czują się niechciane lub w jakiś sposób potencjalnie zagrożone. Będą się wówczas zamykać w sobie, nie integrować i zaczną powstawać, może nie getta, bo Polacy i Ukraińcy są sobie zbyt bliscy kulturowo, ale pewne zamknięte środowiska, w których mogą wykuwać się pomysły niekoniecznie korzystne dla państwa polskiego. Nie można wykluczyć, że za jakiś czas powstanie ukraińska partia osób z podwójnym obywatelstwem, która będzie miała podwójny ośrodek lojalności. Dworczyk przypomniał, że były minister spraw zagranicznych Ukrainy Dmytro Kułeba nawoływał już diasporę ukraińską, rozsianą dziś po całym świecie, by podejmowała działania wpływające na państwa, w których przebywa, tak by prowadziły politykę korzystną dla Ukrainy i przede wszystkim tym się kierowały. W ten sposób, jak podsumował, Polacy sami sobie szkodzą.
Bojke zwróciła uwagę, że każde pobicie Ukraińca na ulicy albo na odwrót, każde przestępstwo czy pobicie dokonane przez Ukraińca, co zdarza się częściej w przypadku mężczyzn, potem urasta do gigantycznych rozmiarów i podsyca negatywne emocje. Dworczyk zapytał, czy prawdziwe statystyki nie mają znaczenia. Prowadząca odpowiedziała, że w tym wypadku liczą się emocje, które także na polu wewnętrznym nie pomagają. Podziękowała gościowi za, jak to ujęła, wiwisekcję ukraińskiej polityki i być może lepsze zrozumienie, w jaki sposób Ukraina politycznie z Polską gra.
Rozmowę przeprowadziła Arleta Bojke. Materiał „NEGOCJACJE Z UKRAINĄ OD KUCHNI. W CZYM KIJÓW JEST LEPSZY. BŁĘDY POLSKI, ZEŁENSKI [DWORCZYK I BOJKE]” dostępny na kanale „Koniec Świata – Arleta Bojke” na YouTube, liczącym 309 tys. subskrybentów. Opublikowany 6 listopada 2026 roku.










