Prof. Szwagrzyk: Ukraińcy boją się mówić prawdy o Wołyniu. „Na Ukrainie jest strach”
Wiceprezes Instytutu Pamięci Narodowej i szef Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN prof. Krzysztof Szwagrzyk mówi o strachu Ukraińców przed ujawnianiem wiedzy o zbrodniach UPA, problemach z uzyskiwaniem zgód na poszukiwania i ekshumacje polskich ofiar oraz warunkach polsko-ukraińskiego pojednania. W rozmowie z Anną Pawelec opowiedział także o kulisach identyfikacji Mieczysława Dziemieszkiewicza „Roja”, planowanych pracach w Hucie Pieniackiej, wykorzystywaniu systemu genetycznego CODIS oraz początkach działalności Biura Poszukiwań i Identyfikacji.
W programie „PRZEpytanie” na kanale PRZEkanał prof. Krzysztof Szwagrzyk odniósł się do działalności zespołów Instytutu Pamięci Narodowej poszukujących szczątków ofiar zbrodni totalitarnych. Jednym z głównych tematów rozmowy były prace na Ukrainie i trudności związane z uzyskiwaniem zgód na poszukiwania oraz ekshumacje polskich ofiar.
Profesor podkreślił, że choć w ostatnim czasie udało się uzyskać zezwolenia na działania w kilku miejscach, nadal nie można mówić o trwałym przełomie. Zwrócił również uwagę na sytuację Ukraińców posiadających wiedzę o zbrodniach UPA. Jak zaznaczył, część z nich boi się przekazywać informacje, ponieważ ujawnienie prawdy może zostać uznane w ich środowisku za zdradę i współpracę z Polakami.
Rozmowa odbyła się po uroczystości w Pałacu Prezydenckim, podczas której rodzinom 14 osób przekazano noty identyfikacyjne potwierdzające odnalezienie i identyfikację szczątków ich bliskich.
Noty identyfikacyjne dla rodzin 14 odnalezionych osób
Anna Pawelec przypomniała, że podczas uroczystości w Pałacu Prezydenckim rodziny 14 osób otrzymały dokumenty potwierdzające odnalezienie i zidentyfikowanie szczątków ich bliskich. Po kilkudziesięciu latach oczekiwania krewni mogli dowiedzieć się, gdzie spoczęli ich najbliżsi i przygotować ich pochówek. Jak zauważyła dziennikarka, nie zawsze były to jednak pochówki w rozumieniu tradycyjnego pogrzebu.
Prof. Szwagrzyk wyjaśnił, że konferencje identyfikacyjne Instytutu Pamięci Narodowej odbywają się w Pałacu Prezydenckim lub Belwederze. Podczas tych uroczystości rodzinom wręczane są noty identyfikacyjne, czyli dokumenty potwierdzające odnalezienie ich bliskich i umożliwiające przygotowanie pochówku.
Określił je jako szczególny czas przede wszystkim dla rodzin, które przez kilkadziesiąt lat czekały na wiadomość o losach swoich krewnych i mogły już zwątpić, że kiedykolwiek ją otrzymają. Ważny jest to również moment dla pracowników Biura Poszukiwań i Identyfikacji oraz całego Instytutu Pamięci Narodowej.
Jak podkreślił, uroczystości potwierdzają, że zadanie powierzone przez państwo polskie jest realizowane. Chodzi o poszukiwanie, badanie i identyfikowanie ofiar XX wieku: osób, które poległy, zostały zamordowane, zmarły w wyniku działań wojennych lub represji.
Profesor zwrócił uwagę, że transmisje z uroczystości docierają za pośrednictwem mediów do milionów polskich rodzin. Pokazują, że dbanie o pamięć historyczną nie ogranicza się do deklaracji, ale znajduje potwierdzenie w konkretnych działaniach. Są nimi poszukiwania, badania i praca wielu osób, która kończy niekiedy kilkunastoletni proces badawczy.
Celem tych działań jest przywrócenie imion, nazwisk, twarzy i biografii ludziom, po których – zgodnie z zamiarem sprawców – nie miał pozostać żaden ślad.
W pracy uczestniczą specjaliści z różnych dziedzin: historycy, archeolodzy, medycy i antropolodzy. Prof. Szwagrzyk zaznaczył, że wszyscy mają własną wrażliwość, a emocje towarzyszące identyfikacjom są naturalną częścią tej działalności. Nie znikają wraz z upływem lat, choć zmieniają się ich charakter i sposób przeżywania.
W jego ocenie osoba, która podczas odnajdywania szczątków, ich badania, przywracania tożsamości i uczestnictwa w konferencjach identyfikacyjnych pozostaje całkowicie obojętna, powinna zastanowić się nad dalszą pracą w zespole. Nie da się bowiem wykonywać tego zadania bez wewnętrznego zaangażowania.
Profesor podkreślił również, że jest to praca niezwykle ciężka, nieograniczająca się do ośmiu godzin dziennie. Każdego dnia jej uczestnicy stykają się z ludzkimi tragediami, dlatego nie można oczekiwać, że będą wykonywać swoje obowiązki bez emocji.
Rodziny całują portrety odnalezionych bliskich
Zapytany o spotkania z rodzinami, które szczególnie zapadły mu w pamięć, prof. Szwagrzyk przyznał, że takich sytuacji było wiele. Opisywał osoby, które podchodziły po odbiór dokumentów ze łzami w oczach, jeszcze zanim otrzymały notę identyfikacyjną.
Wzruszenie często nasilało się przy odbiorze portretu odnalezionej osoby. Zdarzało się, że członkowie rodzin całowali fotografie swoich bliskich, na które czekali przez wiele lat.
Szczególnie poruszające są dla profesora sytuacje, gdy po dokumenty przychodzi córka odnalezionej osoby wraz z całą rodziną, w tym wnukami. W takich chwilach widać, że pamięć o zaginionym była przekazywana przez kolejne pokolenia. Uroczystość w Pałacu Prezydenckim lub Belwederze nie jest wówczas początkiem zainteresowania historią danej osoby, lecz momentem, który stanowi zwieńczenie wieloletniej pamięci rodzinnej.
Prof. Szwagrzyk podkreślił, że nie wyobraża sobie, aby konferencje identyfikacyjne mogły kiedykolwiek zostać zakończone z powodu zmiany sytuacji politycznej lub pojawienia się innych potrzeb państwa. Niezależnie od tego, kto będzie sprawował władzę, nie powinno dojść do decyzji o zaprzestaniu poszukiwań i zamknięciu tego zadania.
Jak odnaleziono Mieczysława Dziemieszkiewicza „Roja”
Wśród osób zidentyfikowanych podczas ostatniej uroczystości znalazł się Mieczysław Dziemieszkiewicz „Rój”, którego miejsce pochówku pozostawało nieznane przez ponad siedem dekad. Prof. Szwagrzyk szczegółowo opowiedział o procesie prowadzącym do odnalezienia i identyfikacji szczątków jednego z dowódców podziemia antykomunistycznego.
Prace na warszawskiej Łączce prowadzono w latach 2012, 2013 i 2017. Zespół IPN dysponował już wówczas znaczną wiedzą na temat tego miejsca, a każdy kolejny etap badań przynosił nowe informacje.
Wiosną 1948 roku teren znajdujący się wówczas za cmentarzem został wyznaczony do ukrywania szczątków ofiar systemu komunistycznego. Zgodnie z dokumentacją miały być tam grzebane wyłącznie osoby skazane na karę śmierci i stracone na podstawie wyroków sądowych.
Pozostałe ofiary, w tym osoby mordowane w siedzibach Urzędu Bezpieczeństwa oraz zmarłe w więzieniach i obozach, miały być grzebane na innych kwaterach cmentarza. Profesor wskazał w tym kontekście między innymi kwatery oznaczone literami ABCDEF, położone przy drodze prowadzącej od bocznej bramy w kierunku Łączki.
Podczas prac okazało się jednak, że na terenie przeznaczonym według dokumentów wyłącznie dla osób straconych odnajdywano również szczątki ludzi, którzy nie pasowali do tego opisu.
Przy niektórych znajdowały się przedmioty osobiste, których więźniowie nie mogli posiadać. Odnajdywano również szczątki ze śladami postrzałów obejmującymi różne części ciała – od czaszki aż po stopy. Wskazywało to, że niektóre osoby zginęły w walce, a nie w wyniku egzekucji.
W 2017 roku badacze odnaleźli szczątki mężczyzny, przy których znajdował się fragment beretu. Prof. Szwagrzyk zaznaczył, że więźniowie nie mieli nakryć głowy, a odnajdywanie nawet fragmentów ich ubrań należało do rzadkości. W tym przypadku nie było jednak wątpliwości, że znaleziony materiał pochodził z beretu.
Po jego oczyszczeniu rozpoznano charakterystyczny orzełek, który okazał się godłem przedwojennej Policji Państwowej. Uwagę badaczy zwróciły także ślady maszynowego przeszycia układające się w kształt czaszki i skrzyżowanych piszczeli.
Mimo tych ustaleń zespół popełnił błąd. Badacze uznali, że szczątki nie mogą należeć do „Roja” ani innego młodego partyzanta. Powodem była sztuczna szczęka znaleziona w kieszeni na wysokości biodra. W ocenie zespołu taki przedmiot nie powinien znajdować się przy szczątkach młodego człowieka.
Jednocześnie przy odnalezionych kościach znajdował się medalik oraz fragmenty munduru. Te elementy nie pasowały jednak do początkowej interpretacji znaleziska.
Po kilku latach zespół powrócił do sprawy. Prof. Szwagrzyk wyjaśnił, że IPN stosuje w podobnych przypadkach metodę przypominającą pracę nad nierozwiązanymi sprawami kryminalnymi. Badacze ponownie analizują dokumenty i materiały, sprawdzają wcześniejsze ustalenia oraz próbują spojrzeć na sprawę z innej perspektywy, aby dostrzec informacje wcześniej pominięte lub niewłaściwie zinterpretowane.
W przypadku „Roja” istotne okazały się dokumenty sporządzone po jego śmierci. Mieczysław Dziemieszkiewicz zginął 13 kwietnia 1951 roku podczas obławy pod Szyszkami. Razem z nim zginął jego zastępca o pseudonimie „Mazur”.
Po śmierci partyzantów funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa wykonali na miejscu szereg fotografii. Na zdjęciach widoczne były zakrwawione zwłoki dwóch mężczyzn, ich mundury i charakterystyczne ciemne pagony. Na rękawie jednego z nich znajdował się napis „Śmierć wrogom ojczyzny”.
Kolejne fotografie wykonano już w siedzibie Urzędu Bezpieczeństwa w Pułtusku. Przedstawiały przede wszystkim „Roja”, którego fotografowano w różnych ujęciach. Na potrzeby wykonania lepszych zdjęć został nawet ogolony.
Na fotografiach widoczny był beret, charakterystyczny orzełek oraz naszywka z trupią czaszką. Badacze rozpoznali także medalik wystający spod munduru na niemal wszystkich zdjęciach. Był on bardzo podobny do medalika odnalezionego przy szczątkach na Łączce.
Nadal pozostawało jednak pytanie o sztuczną szczękę.
Papieros w ustach i sztuczna szczęka w kieszeni
Po śmierci „Roja” w siedzibie Urzędu Bezpieczeństwa w Pułtusku przeprowadzono oględziny zwłok. Zaproszono do nich lekarza z powiatowego szpitala, który sporządził protokół zgodnie z zasadami swojego przeszkolenia. Opisał między innymi miejsca wlotu i wylotu pocisków, stan zwłok oraz umundurowanie.
W dokumencie znalazła się również informacja o zawartości naturalnych otworów ciała. Lekarz odnotował, że w ustach zmarłego znajdował się papieros.
Prof. Szwagrzyk uznał, że papieros został włożony do ust partyzanta przez funkcjonariuszy UB. Miało to być działanie profanujące zwłoki, szyderstwo oraz symbol zwycięstwa nad człowiekiem, którego przez lata poszukiwano.
Istotne było to, że papierosa nie ma na fotografiach wykonanych bezpośrednio po śmierci partyzantów w pobliżu Szyszek. Pojawia się dopiero w dokumentacji sporządzonej na terenie siedziby Urzędu Bezpieczeństwa w Pułtusku. Oznacza to, że został umieszczony w ustach zmarłego już po przewiezieniu go do budynku UB.
Kolejny ważny zapis dotyczył miejsca przewiezienia zwłok. W dokumentacji „Roja” wskazano, że jego ciało zabrano do Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie. W przypadku „Mazura” zapisano natomiast, że jego zwłoki pozostały w Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Pułtusku.
Dla badaczy oznaczało to, że szczątków „Mazura” należy szukać w Pułtusku lub jego okolicach, natomiast miejsce pochówku „Roja” trzeba ustalać w Warszawie.
Matka „Roja” nie rozpoznała syna
W procesie rozpoznawania zwłok uczestniczyli członkowie rodziny oraz podwładni partyzanta. Łącznie w Pułtusku i Warszawie ciało rozpoznawało 17 osób, w tym matka „Roja”.
Po pewnym czasie powiedziała ona członkom rodziny, że nie może dać funkcjonariuszom satysfakcji i potwierdzić, że odnalezione ciało należy do jej syna. Kiedy zapytano ją, czy leżący przed nią człowiek jest jej synem, odpowiedziała, że nie.
Prof. Szwagrzyk wyjaśnił, że szczególna drobiazgowość funkcjonariuszy UB podczas identyfikowania zwłok „Roja” miała związek z wcześniejszym błędem popełnionym przez aparat bezpieczeństwa.
Pół roku przed śmiercią partyzanta przeprowadzono akcję, podczas której zlikwidowano patrol należący do jego oddziału. Dowodził nim „Brudziński Pilot”, który fizycznie przypominał „Roja”.
Zwłoki czterech zabitych partyzantów ułożono na wewnętrznym dziedzińcu Urzędu Bezpieczeństwa, sfotografowano, a następnie wysłano raport do Ministerstwa Bezpieczeństwa. Dokument informował o rzekomym sukcesie polegającym na likwidacji „Roja” i trzech jego podkomendnych.
Aby uniknąć kolejnego błędu, tym razem przeprowadzono szczegółowe działania mające potwierdzić tożsamość zabitego. Wykonywano badania medyczne w siedzibie Urzędu Bezpieczeństwa i oględziny zwłok w Warszawie.
Zdaniem prof. Szwagrzyka właśnie podczas tych czynności ktoś z personelu medycznego UB umieścił sztuczną szczękę w kieszeni partyzanta. Miało to służyć sprofanowaniu szczątków i szyderstwu z zabitego.
Ponowna analiza protokołów oględzin szczątków odnalezionych na Łączce wykazała, że należały one do młodego mężczyzny, który miał jedynie niewielkie ubytki w uzębieniu. Sztuczna szczęka nie mogła więc być jego własnością.
Badania genetyczne ostatecznie potwierdziły, że odnalezione szczątki należą do sierżanta Mieczysława Dziemieszkiewicza „Roja”, jednego z najwybitniejszych dowódców podziemia antykomunistycznego.
Profesor zwrócił uwagę również na miejsce odnalezienia szczątków. Znajdowały się one tuż przy asfaltowej drodze, około metra, najwyżej półtora metra od miejsca, w którym wcześniej odkryto szczątki czterech mężczyzn.
Byli to członkowie Okręgu Wileńskiego Armii Krajowej zabici 8 lutego 1951 roku, z pułkownikiem Olechnowiczem na czele. Wśród odnalezionych znajdowały się także szczątki majora Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”.
Prof. Szwagrzyk zwrócił uwagę, że obok siebie spoczywały szczątki dwóch wybitnych dowódców podziemia antykomunistycznego. Przypuszczał, że ich pochówek w bliskiej odległości mógł być związany z datami śmierci – lutym i kwietniem 1951 roku. Sam fakt odnalezienia ich obok siebie na Łączce określił jako szczególny.
Franciszek Kozak i prace poszukiwawcze na Ukrainie
Wśród osób zidentyfikowanych podczas uroczystości w Pałacu Prezydenckim znalazł się również Franciszek Kozak, polski żołnierz poległy we Lwowie we wrześniu 1939 roku. Jego szczątki odnaleziono w 2025 roku.
Anna Pawelec wykorzystała ten przykład, aby przejść do tematu prac prowadzonych na Ukrainie. Przypomniała, że przez wiele lat zespoły IPN nie mogły prowadzić tam poszukiwań, natomiast od poprzedniego roku zaczęły pojawiać się kolejne zgody władz ukraińskich.
Wspomniała o pracach we Lwowie, prowadzonych przez zespół ekspertów Instytutu Pamięci Narodowej we współpracy z ukraińskim partnerem, a także o miejscowościach Ostrówki, Wola Ostrowiecka i Huta Pieniacka.
Prof. Szwagrzyk zaznaczył, że w Polsce przez kilka lat każda wypowiedź ukraińskich przedstawicieli, która choćby mgliście zapowiadała możliwość uzyskania zgody na prace, była przedstawiana jako wydarzenie przełomowe. Media wielokrotnie używały określenia „przełom”, mimo że za deklaracjami nie szły konkretne decyzje.
Według profesora nie było wówczas żadnego przełomu. Był on jedynie tworem medialnym i propagandowym, który miał pokazywać, że dzieje się coś wyjątkowego, chociaż w rzeczywistości nie zmieniało to możliwości prowadzenia prac przez polskich specjalistów.
Rzeczywiste działania można było rozpocząć dopiero w poprzednim roku. Najpierw uzyskano zgody na prace poszukiwawcze, a następnie na ekshumacje.
Profesor zwrócił uwagę na różnicę między polskimi a ukraińskimi procedurami. Na Ukrainie najpierw prowadzi się poszukiwania. Po odnalezieniu szczątków należy je udokumentować, określić, a następnie ponownie zakopać. Dopiero wówczas można wystąpić o kolejne zgody, które umożliwią przeprowadzenie prac ekshumacyjnych.
W ocenie prof. Szwagrzyka taka procedura niepotrzebnie wydłuża cały proces, jednak wynika z obowiązującego na Ukrainie prawodawstwa.
Polska przez lata nie mogła prowadzić prac również w innych miejscach
Przez długi czas w IPN zakładano, że główną przeszkodą w uzyskiwaniu zgód jest sprawa zbrodni wołyńskiej. W związku z tym liczono, że w przypadku innych miejsc, na przykład związanych z wrześniem 1939 roku lub wojną polsko-bolszewicką z 1920 roku, ukraińskie władze będą bardziej przychylne polskim wnioskom.
Tak się jednak nie stało. Przez wiele lat nie można było prowadzić prac poszukiwawczych również w tych lokalizacjach.
Po rozpoczęciu pełnoskalowej rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 roku pojawiła się nadzieja, że wojna zmieni podejście ukraińskich władz i społeczeństwa do polskich oczekiwań. Polska liczyła na zrozumienie, że chodzi o możliwość odnalezienia i ekshumowania szczątków własnych obywateli.
Jak podkreślił prof. Szwagrzyk, oczekiwania Polski były proste: zgoda na poszukiwanie i ekshumowanie szczątków bliskich. Nie chodziło o politykę, lecz o obowiązek, który państwo polskie powinno wypełnić.
Mimo upływu kolejnych lat od rosyjskiej agresji zgód nadal nie było. W tym czasie pojawiały się również publikacje krytykujące IPN za domaganie się zezwoleń na poszukiwania i ekshumacje.
Prof. Szwagrzyk przypomniał jeden z artykułów, którego autorzy oceniali, że domaganie się zgód od walczącej Ukrainy jest „stawaniem na szyi walczącej Ukrainy”. Zaznaczył, że nie było to medium lewicowe.
Około 3000 żołnierzy Wehrmachtu i brak zgód dla Polski
Według prof. Szwagrzyka istotnym momentem w polskiej debacie stały się informacje dotyczące prac prowadzonych na Ukrainie przy odnajdywaniu szczątków niemieckich żołnierzy.
W czasie, gdy Polska nie otrzymywała zgód na prowadzenie poszukiwań i ekshumacji własnych obywateli, strona ukraińska wyrażała zgodę na działania dotyczące około 3000 żołnierzy Wehrmachtu i uczestniczyła w ich odnajdywaniu oraz wydobywaniu na masową skalę.
Strona niemiecka informowała o tych działaniach na swoich stronach internetowych. Jak relacjonował profesor, szczątki żołnierzy były następnie przewożone na teren Rosji i tam grzebane.
W jego ocenie informacje te wywołały w Polsce wstrząs i stały się punktem zwrotnym w podejściu do relacji z Ukrainą. Coraz więcej osób zaczęło rozumieć, że dotychczasowa cierpliwość i dobra wola Polski były odbierane przez ukraińską stronę jako rodzaj naiwności.
Prof. Szwagrzyk podkreślił, że Polacy, którzy udzielili Ukrainie ogromnej pomocy, nie mogli zaakceptować sytuacji, w której polskie szczątki nie miały takiej wartości jak szczątki niemieckie, a działania dotyczące tych drugich były możliwe mimo trwającej wojny.
Obecnie IPN prowadzi prace w kilku miejscach na podstawie zgód i zezwoleń strony ukraińskiej. Profesor zaznaczył jednak, że nadal nie jest gotowy uznać tej sytuacji za przełom.
Jak wyjaśnił, decyzje dotyczące zezwoleń są uzależnione od stanowiska władz w Kijowie. Jeżeli nie ma odpowiedniej decyzji centralnej albo stanowisko jest inne, władze lokalne podejmują własne działania.
Przykładem była decyzja Lwowskiej Rady Obwodowej z poprzedniego tygodnia, która ustanowiła rok 2027 Rokiem Romana Szuchewycza, dowódcy UPA. Zdaniem prof. Szwagrzyka pokazuje to, że sytuacja pozostaje niestabilna.
Ukraińskie instytucje mogą z jednej strony wyrażać zgodę na prace w kilku polskich miejscach, pokazując dobrą wolę, a niemal w tym samym czasie honorować osoby, które doprowadziły do tragedii polskiej ludności.
„Na Ukrainie jest strach”. Świadkowie boją się mówić o zbrodniach UPA
Anna Pawelec zapytała, czy podczas prac na Ukrainie zdarzają się osoby, które pamiętają zbrodnie UPA, przychodzą do polskich badaczy i wskazują możliwe miejsca pochówku zamordowanych.
Prof. Szwagrzyk potwierdził, że spotyka się z takimi przypadkami. Są Ukraińcy, którzy pamiętają wydarzenia, chcą przekazać informacje, a czasem wskazują konkretne miejsca.
Podkreślił, że polska strona jest wdzięczna osobom, które mają odwagę mówić. Jednocześnie zaznaczył, że na Ukrainie panuje strach.
Ludzie posiadający wiedzę o zbrodniach UPA obawiają się własnego otoczenia i tego, że ujawnienie informacji może im zaszkodzić. Zagrożenie może dotyczyć również ich rodzin.
Profesor przypomniał, że kilka lat wcześniej w Polsce ustanowiono odznaczenie państwowe dla Ukraińców, którzy pomagali Polakom. W założeniu miała to być szlachetna inicjatywa służąca uhonorowaniu osób, które mimo powszechnego terroru i zagrożenia dla siebie oraz swoich bliskich zdecydowały się udzielać pomocy Polakom.
Przy ustanawianiu odznaczenia nie uwzględniono jednak, że część osób może zwyczajnie bać się jego przyjęcia. Po drugiej stronie granicy odebranie polskiego wyróżnienia nie musi być postrzegane jako dowód bohaterstwa i człowieczeństwa. W niektórych środowiskach może zostać uznane za zdradę i współpracę z Polakami.
Zdaniem prof. Szwagrzyka jest to ważny element współczesnych relacji polsko-ukraińskich, bez którego trudno zrozumieć zachowanie osób posiadających wiedzę o zbrodniach.
Prof. Szwagrzyk o kulcie UPA i symbolice nacjonalistycznej na Ukrainie
W dalszej części rozmowy Anna Pawelec zapytała, czy profesor wierzy, że za jego życia lub życia dziennikarki możliwe będzie pojednanie polsko-ukraińskie i co musiałoby się wydarzyć, aby do niego doszło.
Prof. Szwagrzyk odpowiedział, że chciałby, aby pojednanie nastąpiło, ale ma wątpliwości, czy będzie to możliwe.
Wskazał, że podstawowym warunkiem jest przyznanie się do popełnionych zbrodni i prośba o przebaczenie. Podkreślił, że oba te elementy są obecnie nieobecne w ukraińskiej debacie publicznej.
Zamiast tego do głosu dochodzą osoby, w tym naukowcy, które próbują negować zbrodnie ukraińskie lub nie zgadzają się nawet na określenie „rzeź wołyńska”. Pojawiają się również próby przedstawiania tych wydarzeń jako wojny polsko-ukraińskiej.
W ocenie profesora takie stanowisko przenika do przestrzeni publicznej i jest obecne również w nauczaniu na Ukrainie. Oznacza to, że zamiast przyznania się do zbrodni pojawia się jej negowanie.
Rozmówca odniósł się również do prób zrównywania odpowiedzialności obu stron. Zaznaczył, że czym innym był zaplanowany, przygotowany i przeprowadzony w konkretnych dniach oraz miejscach plan eksterminacji niewinnej ludności, w tym kobiet i dzieci, a czym innym akcje odwetowe podejmowane przez niektórych polskich dowódców wobec wsi uczestniczących w mordowaniu Polaków.
Prof. Szwagrzyk przyznał, że do akcji odwetowych nie powinno dochodzić. Zaznaczył jednak, że w ówczesnych warunkach można je rozumieć jako działania samoobronne. W jego ocenie nie można w żaden sposób zrównywać działań UPA z postępowaniem niektórych dowódców Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich.
Drugim warunkiem pojednania musi być prośba o przebaczenie. Profesor zwrócił uwagę, że trudno oczekiwać takiej prośby w sytuacji, gdy flagi banderowskie są obecne w przestrzeni publicznej Ukrainy.
Kiedy rozmówczyni zapytała, o czyje flagi chodzi, odpowiedział: „Morderców”.
W jego ocenie osoba, która czci te symbole, wywiesza je lub trzyma w ręku, jednocześnie deklaruje, że bohaterami są dla niej ludzie służący pod tym znakiem, czyli członkowie UPA. Zapytał retorycznie, czy ktoś, kto w ten sposób oddaje im cześć, może jednocześnie prosić Polaków o wybaczenie.
Profesor wyjaśnił, że właśnie dlatego chciałby pojednania, ale nie ma w sobie wiary, że nastąpi ono w obecnych warunkach.
Ideologia nacjonalistyczna jako element ukraińskiej tożsamości państwowej
Prof. Szwagrzyk odniósł się także do wyboru środowisk i formacji, które stały się fundamentem ukraińskiej tożsamości państwowej po uzyskaniu niepodległości w latach 90. XX wieku.
Przyznał, że nie jest w stanie zrozumieć, dlaczego Ukraina wybrała właśnie tych ludzi i te formacje. W jego ocenie ideologia nacjonalistyczna stała się na Ukrainie niemal ideologią państwową.
Jako przykład wskazał panteon w Kijowie, w którym państwo ukraińskie honoruje osoby tworzące ideologię nacjonalistyczną i składa ich szczątki z honorami.
Podkreślił, że osoby te doprowadziły do sytuacji, w której Polacy byli masowo mordowani tylko dlatego, że byli Polakami i mieszkali na terenach uznawanych przez ukraińskich nacjonalistów za wiecznie ukraińskie. Jak zaznaczył, Polacy żyli tam od wieków i mieli prawo do zamieszkiwania tych ziem.
Profesor zwrócił również uwagę na honorowanie dowódców poszczególnych jednostek oraz obecność symboliki nacjonalistycznej w przestrzeni wojskowej. Wskazał na emblematy pułku Azow, które – według jego oceny – nawiązują bezpośrednio do symboliki SS Galizien i innych formacji współpracujących z Niemcami.
W jego ocenie jest to sytuacja nie do przyjęcia i nie do pogodzenia z polskim doświadczeniem historycznym.
Rozmówca odniósł się również do decyzji polskich władz o zakazie wjazdu do Polski dla niektórych inicjatorów upamiętnień oraz do działań polskich samorządów, które zawieszały lub zrywały współpracę partnerską ze Lwowem.
Wyraził nadzieję, że działania podejmowane na poziomie lokalnym mogą doprowadzić do zmiany ukraińskiego podejścia. Jednocześnie obawiał się, że będzie to jedynie reakcja na aktualną sytuację i próba przeczekania polskich protestów.
W jego ocenie istnieje ryzyko, że po uspokojeniu reakcji w Polsce nastąpi powrót do dotychczasowego postępowania: rozwoju ideologii nacjonalistycznej, czczenia osób odpowiedzialnych za zbrodnie oraz honorowania formacji, których symbolika jest w Polsce zakazana.
Profesor podkreślił, że pojedyncze zgody na prace poszukiwawcze i ekshumacyjne nie wystarczą, aby uznać sytuację za przełom. Taki przełom nastąpiłby dopiero wtedy, gdyby ukraińscy urzędnicy podejmowali decyzje na podstawie obowiązujących przepisów, a nie w zależności od aktualnych publikacji prasowych, wypowiedzi polityków i bieżącego kursu władz w Kijowie.
Poszukiwania ofiar na Wołyniu mogą potrwać kilka pokoleń
W rozmowie przywołano szacunki, według których na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej zginęło około 100 tys. Polaków. W przypadku samego Wołynia liczba ofiar jest szacowana na 40–60 tys.
Anna Pawelec zapytała, ile czasu Instytut Pamięci Narodowej potrzebowałby na odnalezienie ofiar, gdyby strona ukraińska udzielała zgód na poszukiwania i ekshumacje bez opóźnień.
Prof. Szwagrzyk wskazał, że Biuro Poszukiwań i Identyfikacji liczy obecnie około 70 osób. Przy obecnej strukturze, konieczności prowadzenia prac etapami – najpierw poszukiwawczych, a następnie ekshumacyjnych – oraz obowiązku organizowania pochówków, realizacja tego zadania zajęłaby kilka pokoleń Polaków.
Zaznaczył, że w przypadku uzyskania zgód na masową skalę IPN mógłby zmienić dotychczasową strukturę, zwiększyć liczbę etatów i prowadzić prace w kilku miejscach jednocześnie. Nie oznaczałoby to jednak zakończenia działań w krótkim czasie.
Profesor zwrócił uwagę na skalę problemu. Chodzi o około 150 tys. ludzkich szczątków, które po zabiciu wrzucano najczęściej do masowych jam.
Podkreślił, że IPN nigdy nie prowadził prac w sposób polegający na masowym wydobywaniu szczątków bez indywidualnego podejścia do każdej ofiary. Celem jest odnalezienie konkretnego człowieka, wydobycie nawet najmniejszych fragmentów jego szczątków, ich przebadanie i zidentyfikowanie.
Dokładność, precyzja i indywidualne podejście muszą pozostać podstawowymi zasadami pracy zespołów. Zdaniem profesora takich działań nie można wykonywać na skalę masową.
W jego ocenie poszukiwania prowadzone na Ukrainie i w innych krajach są zadaniem, które będą musiały kontynuować kolejne pokolenia.
Nie można bowiem określić, kiedy zakończy się odnajdywanie ofiar rzezi wołyńskiej. Na Ukrainie przebadano dotychczas zaledwie kilka miejsc, a problem obejmuje również wiele lokalizacji w Polsce i poza jej granicami.
Profesor wymienił siedziby Urzędu Bezpieczeństwa, miejsca obozów i kaźni, tereny walk oraz setki innych lokalizacji w kraju. Wskazał także na Białoruś, gdzie ginęli polscy żołnierze, w tym żołnierze wyklęci.
Prace prowadzone są również na Litwie i Łotwie. Rozpoczęto je w Czechach, a działania były i są realizowane także w Niemczech.
Prof. Szwagrzyk podkreślił, że znajomość historii XX wieku, liczby ofiar obu wojen światowych i okresu komunizmu powinna prowadzić do wniosku, że Polska musi kontynuować poszukiwania zarówno obecnie, jak i w przyszłości. Nie można w tym procesie powiedzieć „dosyć”, dopóki obowiązek nie zostanie wypełniony.
Ukraińcy wskazują miejsca pochówku, ale obawiają się konsekwencji
Anna Pawelec zapytała również o Ukraińców, którzy po latach przychodzą do polskich zespołów i przekazują informacje o zbrodniach, wskazując możliwe miejsca pochówku lub lokalizacje, w których wrzucono ciała zamordowanych.
Prof. Szwagrzyk potwierdził, że zdarzają się osoby posiadające taką wiedzę. Niektórzy chcą coś powiedzieć, inni wskazują konkretne miejsca. Polska strona jest im wdzięczna za odwagę.
Jednocześnie profesor ponownie podkreślił, że na Ukrainie ludzie posiadający pamięć o zbrodniach UPA boją się własnego otoczenia i możliwych konsekwencji ujawnienia informacji.
Właśnie dlatego część Ukraińców może obawiać się również przyjęcia polskich odznaczeń. W Polsce ich pomoc jest traktowana jako przejaw bohaterstwa i człowieczeństwa, natomiast w ich lokalnym środowisku może zostać uznana za zdradę i współpracę z Polakami.
Huta Pieniacka: co najmniej dwa miesiące prac od maja
Jednym z najważniejszych tematów dotyczących przyszłych działań IPN na Ukrainie była Huta Pieniacka. Anna Pawelec zapytała, kiedy zespół ekspertów Instytutu Pamięci Narodowej wróci do tej miejscowości i jak długo będą trwały prace.
Prof. Szwagrzyk poinformował, że zespół planuje rozpocząć działania w maju i pracować do lipca. Oznacza to co najmniej dwa miesiące prac w terenie.
Zapowiedział, że badacze spodziewają się odnalezienia dowodów wyjątkowego okrucieństwa popełnionego na mieszkańcach miejscowości. Podczas wcześniejszych prac w Hucie Pieniackiej zespół natrafił na dół śmierci, w którym widoczne były zniszczone czaszki.
Profesor podkreślił, że uszkodzenia nie były śladami po kulach. Na kościach widoczne były ślady użycia narzędzi o ostrych krawędziach, w tym narzędzi podobnych do tych, których przed wojną używano do uboju bydła.
Wśród ofiar znajdowały się dzieci i kobiety, a mężczyźni występowali rzadziej. Prof. Szwagrzyk zaznaczył, że obrazy, z którymi zetkną się członkowie zespołu, będą świadectwem niezwykłego okrucieństwa wobec mieszkańców Huty Pieniackiej i pozostaną w pamięci osób prowadzących badania.
Prace nie zakończą się w przyszłym roku. Według różnych szacunków i źródeł w Hucie Pieniackiej zamordowano od 900 do 1100 osób. Badacze wiedzą o dwóch dołach masowych, z których jeden został już odnaleziony.
Pochówki na terenie gospodarstw
Prof. Szwagrzyk przypomniał, że pochówki ofiar odbywały się w bardzo trudnych warunkach pod koniec lutego 1944 roku. Na prośbę księdza mieszkańcy sąsiednich miejscowości przyjechali do Huty Pieniackiej, aby pochować zamordowanych.
Wieś była rozległa i zajmowała dużą przestrzeń. Nie było możliwości przeniesienia wszystkich ciał do jednego lub dwóch miejsc. Z tego powodu zwłoki grzebano również na terenie poszczególnych gospodarstw.
W wielu przypadkach w obrębie gospodarstw pochowano całe rodziny. Badacze wiedzą, gdzie znajdowały się poszczególne domostwa, do kogo należały i w jakich miejscach dokonywano pochówków.
Profesor zastrzegł, że nie może i nie chce publicznie ujawniać konkretnych lokalizacji. Podkreślił jednak, że IPN zna miejsca, w których należy prowadzić dalsze poszukiwania.
Oznacza to, że poza pracami przy masowych grobach konieczne będą również działania na terenie wielu indywidualnych gospodarstw, gdzie zakopywano zwłoki całych rodzin.
Materiał genetyczny od rodzin ofiar
Przygotowania do identyfikacji ofiar rozpoczęły się jeszcze przed wbiciem pierwszej łopaty w Hucie Pieniackiej. IPN zabezpieczył wówczas materiał genetyczny od kilkudziesięciu osób, które opuściły miejscowość i były spokrewnione z ludźmi, którzy tam pozostali.
Prof. Szwagrzyk zaznaczył, że materiał ten jest niezbędny do późniejszej identyfikacji genetycznej odnalezionych szczątków.
Zespół ma już materiał od kilkudziesięciu osób i planuje kolejne spotkanie z rodzinami za dwa miesiące. Podczas spotkania będą pobierane próbki od następnych krewnych ofiar.
Zdaniem profesora zgromadzone dane dają podstawy do optymizmu. Pozwalają zakładać, że w stosunkowo krótkim czasie będzie można ogłaszać kolejne identyfikacje i przywracać nazwiska osobom, których szczątki obecnie pozostają bezimienne.
System CODIS i identyfikacja ofiar sprzed wielu dziesięcioleci
W rozmowie przedstawiono również metody wykorzystywane przez IPN do identyfikacji genetycznej.
Prof. Szwagrzyk wyjaśnił, że Instytut korzysta z systemu CODIS opracowanego przez FBI. Amerykanie umożliwili jego wykorzystywanie w Polsce dwóm instytucjom: Centralnemu Laboratorium Kryminalistycznemu Policji oraz Instytutowi Pamięci Narodowej.
System powstał z myślą o identyfikacji genetycznej wykorzystywanej we współczesnej kryminalistyce. IPN stosuje go jednak do ustalania tożsamości osób, które zginęły wiele dziesięcioleci temu.
Do systemu wprowadzany jest materiał genetyczny pochodzący ze szczątków odnalezionej osoby, a także dane uzyskane od jej najbliższych i krewnych. Następnie system porównuje zapisane sekwencje genetyczne, poszukując podobieństw.
Profesor wyjaśnił, że CODIS działa przez całą dobę, siedem dni w tygodniu i przez cały miesiąc. Jest to duże ułatwienie w pracy badaczy. Coraz więcej osób identyfikowanych podczas kolejnych konferencji identyfikacyjnych zostało rozpoznanych właśnie dzięki tej metodzie.
Jednocześnie podkreślił, że skuteczność systemu zależy od równoległego prowadzenia dwóch działań: odnajdywania szczątków oraz docierania do rodzin ofiar. IPN poszukuje krewnych na całym świecie, aby zabezpieczyć materiał genetyczny niezbędny do identyfikacji.
Rodzice pomagają przywrócić tożsamość ofiarom
Nie zawsze udaje się odnaleźć bliskich krewnych. Niektóre osoby zginęły młodo, nie miały dzieci ani własnej rodziny, a ich najbliżsi krewni już nie żyją.
W takich przypadkach IPN stosuje niestandardowe metody. Badacze starają się odnaleźć groby rodziców ofiary i pobrać materiał genetyczny od matki lub ojca.
Prof. Szwagrzyk określił ten proces jako możliwość dosłownego i symbolicznego ponownego narodzenia człowieka dzięki materiałowi genetycznemu jego rodziców. Bez takiego materiału identyfikacja w niektórych przypadkach nie byłaby możliwa.
Jako przykład podał majora Hieronima Dekutowskiego „Zaporę”. Wcześniej pobrany materiał genetyczny od jego dalszych krewnych okazał się zbyt odległy, aby uzyskać odpowiedni wynik. Konieczne było odnalezienie grobów rodziców i pobranie materiału genetycznego od matki i ojca.
Dopiero dzięki temu uzyskano wynik identyfikacji na poziomie 99,16 proc. Prof. Szwagrzyk podkreślił, że bez odnalezienia grobów rodziców i pobrania od nich materiału genetycznego identyfikacja „Zapory” nie byłaby możliwa.
Prof. Szwagrzyk nadal osobiście uczestniczy w pracach terenowych
Anna Pawelec zwróciła uwagę, że profesor nadal odwiedza miejsca prowadzonych prac i osobiście uczestniczy w oczyszczaniu szczątków i kości.
Prof. Szwagrzyk potwierdził, że nie wyobraża sobie kierowania zespołem wyłącznie z Warszawy, wydając polecenia i podejmując decyzje telefonicznie lub za pośrednictwem poczty elektronicznej. Jego zdaniem nie mógłby być szefem, gdyby członkowie zespołu pracowali w różnych miejscach, a on pozostawał w stolicy, kierując działaniami zdalnie.
Przyznał jednak, że nie zawsze może być obecny we wszystkich lokalizacjach. Zespoły IPN pracują czasem równocześnie w czterech lub pięciu miejscach w kraju i za granicą. Obecnie jest to maksymalna skala działań, którą instytucja może prowadzić jednocześnie.
Profesor stara się przemieszczać między poszczególnymi miejscami, ale mimo dostępnych możliwości technicznych i komunikacyjnych nie zawsze jest w stanie dotrzeć do wszystkich zespołów. Jak podkreślił, żałuje, że nie może być obecny w każdym miejscu prowadzonych prac.
Leon Popek i osobiste wyrzeczenia związane z poszukiwaniami
W dalszej części rozmowy Anna Pawelec przywołała przykład doktora Leona Popka z lubelskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej. Dziennikarka przypomniała, że od 1992 roku prowadził on poszukiwania w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej, czyli miejscowościach, w których zginęła jego rodzina.
Pytając o osobiste wyrzeczenia związane z wieloletnią pracą, wspomniała, że Leon Popek opowiadał jej o sytuacjach, w których zabierał całą swoją pensję, zostawiał żonę z małymi dziećmi i wyjeżdżał na Ukrainę, aby prowadzić poszukiwania.
Anna Pawelec zwróciła uwagę, że podobną drogę przeszedł prof. Szwagrzyk. Przypomniała, że jest on zastępcą prezesa IPN, otrzymał wiele odznaczeń i tytułów, ale jednocześnie poświęcił życie zawodowe poszukiwaniom polskich ofiar w kraju i za granicą. Zapytała, czy taka działalność wymaga ponoszenia dużej osobistej ceny.
Prof. Szwagrzyk nie rozwinął tego wątku. Zaznaczył, że nie jest pewien, czy temat mieści się w formule programu, i poprosił dziennikarkę o następne pytanie.
Początki działalności: cmentarz Osobowicki we Wrocławiu
Pytany o to, co chciałby przekazać kolejnym pokoleniom osób, które przejmą po nim pracę, prof. Szwagrzyk wrócił do początków swojej działalności.
Przypomniał wydarzenia z początku lat 90. XX wieku we Wrocławiu. Na cmentarzu Osobowickim, położonym w północnej części miasta, znajdują się kwatery ofiar systemu komunistycznego.
Odbyła się tam wówczas uroczystość symbolicznego pogrzebu ofiar komunizmu, a niedługo później odsłonięto pomnik. Na całej kwaterze ustawiono ponad sto kamiennych krzyży.
Prof. Szwagrzyk uczestniczył w tej uroczystości. Jak przyznał, spodziewał się, że będzie odczuwał radość i dumę z powodu upamiętnienia ofiar. Zamiast tego pojawił się w nim wewnętrzny sprzeciw.
Zadawał sobie pytanie, jak to możliwe, że w wolnej Polsce nadal znajdują się ofiary systemu komunistycznego, o których pisze się książki i artykuły, ale nie zna się ich nazwisk ani miejsc pochówku. Na cmentarzu stały jedynie bezimienne krzyże.
Profesor uznał, że doświadczenie to miało istotny wpływ na jego późniejszą drogę zawodową. Jego marzeniem stało się doprowadzenie do sytuacji, w której poszukiwanie, ekshumowanie i honorowanie ofiar poprzez umieszczanie tabliczek z ich imionami i nazwiskami będzie zadaniem państwa.
Początkowo traktował to jako marzenie, którego realizacja może nigdy nie nastąpić. Wyraził jednak zadowolenie, że udało się stworzyć system, w którym państwo za pośrednictwem Instytutu Pamięci Narodowej realizuje obowiązek pamięci, obejmujący poszukiwania, ekshumacje, badania i identyfikację zamordowanych oraz poległych Polaków.
W jego ocenie Polska jest jedynym państwem w całym dawnym Bloku Wschodnim, które stworzyło taki system. Profesor zaznaczył, że inne kraje nie mają podobnych rozwiązań i w pewnym sensie zazdroszczą Polsce możliwości prowadzenia takich działań.
Zagraniczne zainteresowanie polskim systemem poszukiwań
Instytut Pamięci Narodowej otrzymuje pytania od partnerów z różnych państw dotyczące sposobu organizacji poszukiwań i identyfikacji.
Prof. Szwagrzyk wspomniał między innymi o przedstawicielach Korei, którzy podczas wizyt w Polsce interesują się rozwiązaniami stosowanymi przez IPN. Przygotowują się oni na czas, kiedy mogłoby dojść do obalenia reżimu i pojawiłaby się możliwość prowadzenia badań na terenie Korei.
Instytut przedstawia zagranicznym partnerom swoją strukturę organizacyjną, sposób zatrudniania specjalistów, metody analizy źródeł oraz wykorzystywane technologie.
W pracy wykorzystywane są archiwa, w tym archiwa zagraniczne, zdjęcia lotnicze oraz nowoczesne rozwiązania umożliwiające analizę terenu. Profesor wymienił w tym kontekście system LIDAR, wykorzystywany do pomiarów wykonywanych z wysokości.
Duże zainteresowanie wzbudza również system identyfikacji genetycznej CODIS, opracowany przez FBI, którego zastosowanie do identyfikacji ofiar sprzed wielu dziesięcioleci stanowi ważny element działalności IPN.
Ponad 250 wolontariuszy podczas prac na Łączce
Prof. Szwagrzyk podkreślił, że od początku działań zespołom Instytutu Pamięci Narodowej towarzyszą wolontariusze. Zgłaszają się oni po informacji, że w określonym miejscu mają rozpocząć się prace.
Są to osoby z różnych środowisk, wykonujące różne zawody, w różnym wieku i różnej płci. Profesor określił to jako szczególne zjawisko skupiające ludzi dobrej woli, którzy możliwość uczestniczenia w poszukiwaniach traktują jako osobisty zaszczyt.
Jako przykład podał działania na warszawskiej Łączce w 2017 roku, podczas których odnaleziono szczątki Mieczysława Dziemieszkiewicza „Roja”. W pracach uczestniczyło wówczas łącznie ponad 250 wolontariuszy.
Wśród osób pomagających zespołom są księża, ministrowie, muzycy rockowi, kobiety pracujące na kasach w supermarketach oraz uczniowie, którzy opuszczają lekcje, aby móc uczestniczyć w działaniach.
Prof. Szwagrzyk jest przekonany, że zarówno pracownicy IPN, jak i wolontariusze będą kontynuować tę działalność. Podkreślił, że jest to ważne zjawisko, które powinno trwać niezależnie od politycznych losów Polski.
W jego ocenie nawet osoby, które nie utożsamiają się z Instytutem Pamięci Narodowej lub nie oceniają dobrze jego pracy, powinny uznawać, że poszukiwanie szczątków obywateli jest obowiązkiem państwa. Zaznaczył, że obowiązek ten jest realizowany właściwie.
Na zakończenie tej części rozmowy podkreślił, że każdy człowiek zasługuje na swój grób, niezależnie od poglądów politycznych, pochodzenia i tego, kim jest.
Profesor wyraził spokój o przyszłość działalności Biura Poszukiwań i Identyfikacji. Dodał również, że jeżeli pozwoli mu na to wiek i nie będą tego ograniczać obowiązujące przepisy, po przejściu na emeryturę mógłby sam zostać wolontariuszem.
Zakończenie rozmowy
Na zakończenie Anna Pawelec podziękowała prof. Krzysztofowi Szwagrzykowi za udział w programie. Profesor odpowiedział, że cieszy się z możliwości spotkania i rozmowy o pracy, którą określił jako ważną dla wszystkich Polaków.
Podkreślił, że możliwość przedstawienia w ciągu godziny tak wielu szczegółów dotyczących działalności Biura Poszukiwań i Identyfikacji była dla niego osobiście istotna. Przeprosił również za to, że nie na wszystkie pytania mógł lub chciał odpowiedzieć.
Dziennikarka zakończyła rozmowę słowami: „Czasami cisza wyraża więcej”.
Źródło: Rozmowa Anny Pawelec z prof. Krzysztofem Szwagrzykiem w programie „PRZEpytanie”, kanał PRZEkanał, opublikowana 10 listopada 2026 r.










