Babcia przeżyła rzeź wołyńską, dziadek obóz Auschwitz. Łukasz Kazek o domu, w którym wojna trwała długo po jej zakończeniu
Łukasz Kazek, twórca kanału History Story, przewodnik, poszukiwacz i współprowadzący program „Polskie UFO”, opowiedział o rodzinie, z której wyniósł zamiłowanie do historii. Jego babcia jako trzynastolatka przeżyła rzeź wołyńską, ukryta w stercie gnoju, a dziadek wrócił z Auschwitz. W rozmowie wraca też do dzieciństwa w Walimiu, biedy lat 90., pracy z trudną młodzieżą i służby w Straży Granicznej, do której trafił z powodu dziewczyny. Mówi o drodze od przewodnika po podziemiach do telewizyjnych programów, o rozwodzie, śmierci rodziców i historiach, których dziś nie potrafi już opowiadać bez emocji.
Kawa z Romanem Polańskim i historia o odcieniach szarości
Rozmowę rozpoczyna pytanie o spotkanie z Romanem Polańskim. Kazek mówi, że kawa była pyszna, a rozmowa toczyła się na pełnym luzie. Dotyczyła przeżyć reżysera podczas realizacji filmu Mateusza Kudły i Anny Kokoszki. Polański opowiadał między innymi o wspomnieniu z getta, gdy rodzice jego kolegi Ryszarda wytrzasnęli skądś mleko na jego urodziny. Chłopiec powiedział, że mleka nie lubi i nie będzie pił, mimo że wokół było getto, wojna i zagłada. Polański, wtedy mały chłopiec, patrzył na to mleko i, jak wspominał, aż go ściskało, bo sam chętnie by je wypił.
Kazek tłumaczy, że nie zadawał reżyserowi głębokich pytań, tylko pytał ogólnie o przeżycia i o czas wojny. Polański opowiadał o ukrywaniu się u polskiej rodziny i o strachu przed rozpoznaniem. Najbardziej zapamiętał fragment o listach ojca reżysera. Ludzie, którzy mieli go ukrywać, przerzucali go dalej jak niechcianego ziemniaka, gdy skończyły się rzeczy, które ojciec dał im za opiekę. Po wojnie Polański zobaczył jedną z tych kobiet w sukni swojej matki, którą ojciec oddał jako zapłatę za jego przechowanie.
Z tych opowieści Kazek wyciąga wniosek, że historia jest pełna odcieni szarości i nigdy nie jest czarno-biała. Uważa, że źle robią ci, którzy sądzą inaczej i chcieliby, żeby historia wyglądała tak, jak sobie życzą. Jego zdaniem najbardziej przykre jest to, że politycy tworzą grupę, która niemal w stu procentach nagina historię do własnych celów. Przypomina słowa Pawła Jasienicy, świetnego historyka, który jako żołnierz wyklęty służył u Łupaszki. Według niego ten, kto uważa, że historię można za parę groszy namówić na rogu ulicy do różnych wygibasów, sam sobie wystawia świadectwo.
Prowadzący dodaje, że problemem niezależnie od partii jest też to, że Polacy nie potrafią sprzedać własnej historii. Jego zdaniem polski marketing jest tragiczny, a określenie „polskie obozy” pojawia się najczęściej nie z celowego działania, lecz z niewiedzy. Kazek zgadza się, że wszystko wynika z braku edukacji. Czekamy, aż ktoś opowie naszą historię za nas, na przykład amerykański, belgijski czy francuski reżyser, a potem mamy do niego pretensje, że nie wie, jak wyglądała okupacja w Polsce. Prowadzący dorzuca, że historii w szkole uczyli go ludzie, którzy nie potrafili go nią zainteresować, a zainteresowały go dopiero kanały na YouTube, gdy był już dorosły. W jego ocenie dotyka się tu prawdziwej polityki: wynagrodzeń nauczycieli, tego, że uczą często ludzie, którzy trafili do zawodu przypadkiem, i że edukacja nie jest równa dla wszystkich.
Wołyń, babcia i sny
Kazek zaznacza, że historią zaraził go dziadek i babcia, a właściwie dziadkowie z obu stron, bo nigdy nie rozstali się z II wojną światową i traumatycznymi przeżyciami. Wojna cały czas była w ich głowach. O rzezi wołyńskiej babcia powiedziała mu, że ją przeżyła, ale jako dziecko nie rozumiał, co to znaczy. Gdy był w siódmej lub ósmej klasie, czytał „Medaliony” i znał już II wojnę światową, więc chciał pytać. Babcia nie chciała rozmawiać o szczegółach i nie chciała do końca życia. Później trochę ją naciągał, żeby powiedziała więcej.
Opowieść wyglądała tak: trzynastolatka zakopała się w stercie gnoju, a oni mordowali. Zabili przy niej brata, matce podpalili włosy i wrzucili ją do studni. Dziewczynka wszystko widziała i nie mogła nic powiedzieć, bo też by ją zabili. Potem wszystko ucichło. Przyszli Niemcy, a że wszystko było spalone i nie było dokąd pójść, poszli do nich, a Niemcy wywieźli ich na roboty przymusowe. Babcia została sierotą. Miała dwóch partnerów, jeden ją zostawił, drugi też. Potem dziadek Jan Kazek miał z nią ojca Łukasza i został z nią do końca życia. Kazek mówi, że miała bardzo ciężkie życie.
Ojciec opowiadał mu, że jego matka była dobrą mamą, bardzo cichą. Babcia miała też dary: potrafiła czytać sny i stawiać karty. Jej ojciec był w tamtych czasach kimś w rodzaju wiejskiego szamana. Pochodziła ze wsi Stołpin w powiecie Toporów na Wołyniu. Można się było jej poradzić w różnych sytuacjach. Kazek opisuje ją jako osobę wyciszoną, a jednocześnie niosącą wielki bagaż życiowej mądrości, niesamowitą. Sam nigdy nie był w jej rodzinnej wsi, nawet nie nagrywał wcześniej tak dużo na ten temat. Mówi, że musi tam pojechać, i zaprzecza, że istnieje jakaś blokada. Na Ukrainie był wiele razy, ale ta wieś jakoś odsuwała się na później.
Dorastanie w aurze takich opowieści tłumaczy prowadzący, a Kazek potwierdza, że te rzeczy się po prostu sprawdzały. Opowiada o śnie, który miał podczas służby w Straży Granicznej. Przyśnił mu się dziadek od strony mamy, ten, który był w Auschwitz. Już nie żył. Kazek idzie przez Walim, a dziadek wychodzi mu naprzeciw, elegancki. Kazek pyta, co on robi, przecież nie żyje, a dziadek odpowiada, że zakopali go żywego, więc się wykopał i stoi tu teraz. Kazek miał wrażenie, że zwariuje po przebudzeniu. Poszedł do babci Anieli ze strony ojca, a ona powiedziała, że to niedobry sen, zapowiada jakąś biedę. Wiedział, że ma uważać na siebie. Wrócił do służby z przepustki i, jak mówi, było tam bardzo źle, ale nie będzie o tym opowiadał. Jakoś się udało.
Jest też historia z piętnastego roku życia. Razem z kolegą znalazł przejście do starej niemieckiej piwnicy. Trzeba było się czołgać i rozkuwać skałę, bo prawdopodobnie były tam jakieś schowane rzeczy. Wzięli lampki naftowe, bo wtedy nie było akumulatorowych latarek. Lampka strzeliła i chłopcy się zapalili, wyszli, pluli czarną naftą. W tym czasie mama przyszła z zakupów do babci, a babcia powiedziała, że postawiła karty o Łukaszu i że dzieje się coś złego. Nie było telefonów, a rodzina nie mogła go znaleźć. Gdy chłopcy wrócili do domu, byli cali osmoleni. Babka powiedziała, że godzinę wcześniej wszystko widziała. Kazek przyznaje, że można to wyśmiać, ale on twierdzi, że tak się stało, i że babcia przepowiadała też innym.
Prowadzący dopytuje o inne opowieści. Kazek wspomina tę z lat 30. XX wieku, gdy do wsi przyszła romska kobieta i prosiła o jedzenie. Ukradła kurę, ukryła ją, a gdy wychodziła, dopadli ją gospodarze i pobili. Uciekła do taboru, a król Romów rzucił klątwę na gospodarstwo: krowy zaczęły dać krew zamiast mleka. Gospodarze przyszli do jego pradziadka z prośbą o ratunek. Pradziadek powiedział, że gdyby kobieta chciała, przyszłaby choćby na kolanach, ale oni ją pobili, a kobiety bić nie wolno. Trzeba było sprawę załatwić inaczej. Dał zioła, kazał nakarmić nimi krowy i po kilku dniach zamiast krwi było mleko. Takich opowieści było mnóstwo, o zmarłych, o upadłych aniołach. Kazek słuchał ich jak bajek, ale w ich ramach były też prawdziwe przeżycia, które nakładały się potem na przekonanie, że historie mają twarz zwykłego człowieka i są najciekawsze.
Dziadek z Auschwitz i dom w Walimiu
Prowadzący przytacza historię Jo Nesbø, który opowiadał mu, że jego ojciec służył w niemieckiej armii. Nesbø miał 15 lat, gdy zobaczył w muzeum zdjęcie Norwegów w niemieckich mundurach i rozpoznał na nim ojca. Najpierw pomyślał o pomyłce, ale podpis rozwiał wątpliwości. Wrócił do domu i musieli odbyć rozmowę. Z tego tematu prowadzący przechodzi do pytania, kiedy dziadek po raz pierwszy powiedział Kazkowi, że był więźniem Auschwitz.
Kazek odpowiada, że tak było od zawsze, odkąd pamięta. Nikt się z tym nie krył, ale jako dziecko nie rozumiał opowieści, bo nie wiedział, kto to jest Obergruppenführer SS. Dziadek nie umiał mu tego wytłumaczyć i opisywał wyciągniętą twarz, zmrużone niebieskie oczy i mówił, że jak taki człowiek spojrzy, od razu cię wyłapie i koniec. Opowieści rozwijały się z czasem. Dziadek miał dziwne zachowania, których wnuk nie rozumiał: czyścił rękawem klamki, a w kieszeni stale nosił jedzenie, mortadelę, kiełbasę czy chleb. Wołał też wnuka na obiad do babci, a najszczęśliwszy był wtedy, gdy ten zjadł duży posiłek. Cieszył się, że dobrze się najadł.
Z obozu dziadek wyniósł traumę. Przy nim zabito kolegę, Ludwika. Obaj mieli po 17 lat. Gdy wrócił, matka Ludwika nie wierzyła, że syn nie żyje, i odpowiadała, że to głupoty, bo przecież Ludwik żyje. Dziadek odpowiadał, że nie, bo widział to na własne oczy.
Rodzina była mieszanką, jak cały Dolny Śląsk. Dziadek od strony matki pochodził z Tylmanowej, więc był góralem. Babcia z tej strony pochodziła z okolic Opoczna, z centralnej Polski. Dziadek od strony ojca był Ślązakiem, a babcia Aniela, o której już była mowa, pochodziła z Wołynia. Mieszkali w pokoju z kuchnią w dawnym niemieckim mieszkaniu, bez toalety i łazienki, z żeliwnym zlewem. Dziadkowie żyli podobnie. Podwórko było wspólne, a do jednych dziadków wystarczyło przejść przez ulicę. Dziś nikogo z nich nie ma, rodzice też już nie żyją.
Dziadek nie chciał wysłać Kazka do przedszkola, bo uważał, że go tam zamęczą i nie nakarmią. Matka zaprowadzała go o ósmej, a o dziesiątej zabierał go dziadek, mówiąc, że nie ma sensu tam siedzieć. Matka protestowała, że płaci za przedszkole, a on zabiera dziecko po dwóch godzinach. Dziadek był w nim rozkochany, a pierwszym słowem Łukasza było „dziadzia”. Jego śmierć była pierwszą stratą tak bliskiej osoby. Kazek miał wtedy 20 lat, a dziadek zmarł nagle, w wieku około 75 lat. Dziś miałby sto. Zawsze pytał wnuka, ile mu brakuje do setki, i tak sobie dokuczali. Był żywym człowiekiem. Mówił wnukowi, że kobiety należy słuchać, słuchać i słuchać, a potem natychmiast z nią zatańczyć i będzie twoja. Kazek przyznaje, że to wiedza z tamtego świata, w którym dziadek żył, i że sam trochę nim żyje. Myśli, że lepiej by mu było w tamtym klimacie, oczywiście nie w obozach, tylko w tamtym stylu życia.
Dziadek skończył siedem klas, ale prowadzący wyczuwa w opowieściach, że był człowiekiem wielkiej klasy. Kazek mówi, że miał talent przede wszystkim do opowiadania i gdyby ktoś go pokierował, byłby dobrym aktorem, mistrzem. Jego opowieści były przesiąknięte gestem i mimiką, a Kazek słuchał jak zahipnotyzowany. Potem to wszystko się na niego przelało i po prostu odtwarza go jeden do jednego.
Skąd wzięła się pasja do opowiadania
Kazek podkreśla, że nie wiedział, że opowiadanie może kogokolwiek zainteresować, dopóki nie został przewodnikiem. Wtedy zauważył, że ludzie słuchają, biją brawo i chcą więcej, i dopiero wtedy odkrył, że to może być jego droga. Wcześniej nie miał skąd wiedzieć. Matka była ekspedientką sklepową, ojciec spawaczem. Mówili mu zawsze, żeby się uczył i dużo czytał. Ojciec miał mnóstwo książek, także grubych, fantastycznych i historycznych, i Kazek pytał, czy je przeczytał. W ósmej klasie miał już przeczytaną całą bibliotekę szkolną. Nie uważa się za kujona. Był człowiekiem, który zapamiętuje to, co go interesuje, a co nieinteresujące, tego nie zapamiętywał. Matematyka mu nie wchodziła. Szóstki z historii w podstawówce nie dostał, choć o niej marzył, bo w małej miejscowości takiej jak Walim ocenę stawiało się za nazwisko. Ojciec był spawaczem, a matka ekspedientką, więc nie mógł mieć bardzo dobrych ocen.
Prowadzący pyta o książkę, nad którą Kazek pracował po śmierci dziadka z babcią. Kazek mówi, że w 2015 roku nie ujął w niej wszystkiego, bo wtedy uważał, że niektóre opowieści babci nie mają sensu. Dziś dałby je wszystkie. Na przykład o tym, że dziadek miał w ogóle nie dojść do ślubu. Dziadek pił. Babcia opowiadała, że wracając z pracy zobaczyła go leżącego pod płotem. Powiedziała wtedy, że pijakiem nie będzie. Dziadek jako góral przyniósł obraz Matki Boskiej i krzyż i przysiągł na nie, że już nigdy się nie napije. Przez pięćdziesiąt lat napił się tylko raz. Miał poniemiecki akordeon z szabru i zaproszono go z nim na wesele. Zagrał, a potem wrócił pijany. Babcia pomyślała, że wpadł w to, co było w 1945 roku. Następnego dnia powiedziała, że nie mają pieniędzy na węgiel. Dziadek pojechał i sprzedał akordeon. Wrócił z pieniędzmi na węgiel i tak to się zamknęło. Kolejny kieliszek Kazek zobaczył dopiero w 2000 roku na ich pięćdziesięcioleciu małżeństwa. Dziadek stwierdził, że nie wziął tabletki na ciśnienie i chyba dziś kielicha strzeli. Babcia powiedziała, że zwalnia go z przysięgi. Kazek uważa, że musi tę historię dopisać do reedycji, bo kiedyś myślał, że to niehistoryczne, a dziś to jest historia.
Dodaje, że nie dał do książki też kłótni dziadków. Gdy pytał, czemu się kłócą, babcia odpowiadała, że przez czterdzieści lat prawie się nie widzieli, bo pracowali na trzy zmiany w zakładzie, i widywali się tylko w niedzielę. Ona robiła pranie i sprzątanie, a on brał dzieci i szedł. Na emeryturze nagle zaczęli się widzieć i, jak mówiła, szlag ich trafiał. Kazek uważa, że to była miłość. Prowadzący sugeruje, że takie rzeczy trzeba dopisać do reedycji, a Kazek potwierdza i dodaje, że babcie nagrywał i spisywał, a część opowieści omówił na kanale History Story.
Rodzice ucinali te tematy. Kazek tego wtedy nie rozumiał, a dziś mówi, dlaczego. Chcieli mieć tatę i mamę, tatę, który zabierze ich na basen, a dziadek opowiadał o Auschwitz, robotach przymusowych, Niemcach, i to wszystko przypominało im wojnę. Mieli tego dość, więc to wyparli. Wiedzieli o swoich rodzicach mniej niż on, który wszystko chłonął, a gdy sami próbowali mu coś opowiedzieć, nie słuchał, bo oni mieli to dość. Prowadzący zauważa, że to były traumy, strach, i że w czasach, gdy Kazek był dzieckiem, wszystko było już względnie oswojone. Kazek dodaje, że ludzie ciężko pracowali w czasach budowania PRL-u, stalinowskiego, gomułkowskiego i gierkowskiego. On sam komunę pamięta, w tym kolejki w sklepach. Fascynowało go, że mógł zapytać matkę, czy wejdzie na środek sklepu i zaśpiewa piosenkę albo powie wierszyk, a ludzie biją mu brawo. Chodził specjalnie do kolejek, żeby śpiewać. Gdyby ktoś go wtedy pokierował, może grałby w filmach. Kółka teatralnego w Walimiu nie było, ale zdarzały się konkursy na poziomie szkoły podstawowej.
Bieda, lata 90. i wstyd za pochodzenie
Czas dorastania Kazka przypadł na przemiany w Polsce, który nazywa paskudnym, szczególnie dla jego miejscowości. W powiecie wałbrzyskim padły kopalnie i koksownie, a zakład, który był jedynym żywicielem Walimia, też upadł. Czas Balcerowicza opisuje jako potworny. To dla niego własna traumatyczna epoka, może nie tak straszna jak II wojna światowa, ale wszyscy stracili pracę i nie wiedzieli, co ze sobą zrobić. Rodzice mówili, że nie ma pracy, nie ma dokąd jechać i nie ma żadnych zakładów. Gdy chodził do szkoły średniej, bilet miesięczny na PKS kosztował 50 złotych. Miał kolegów z wielodzietnych domów, w których losowano, kto pójdzie do szkoły średniej, bo rodziców nie było stać na kilka biletów. Jedno jechało, a pozostałe kończyły na podstawówce.
Prowadzący przypomina, że Kazek wstydził się swojej miejscowości. Kazek potwierdza, że potwornie się wstydził tej dziury, dziś jest inaczej. To piękne miejsce z niesamowitą historią, ale wtedy się wstydził. W szkole go szykanowano, bo nie miał oryginalnych ubrań. Dziadek starał się pomagać z emerytury, którą miał dobrą. Gdy wnuk powiedział, że śmieją się z niego, że nie ma markowych rzeczy, dziadek kilka razy mu je kupił, w tym kurtkę, a także dobre buty. Rodzice nie mieli pieniędzy.
O popkulturze i płytach winylowych opowiada, że to wszystko od ojca. Ojciec grał na gitarze w zespole na lokalnych imprezach i puszczał mu Pink Floyd, co wtedy irytowało syna. Dziś Kazek mówi, że by zwariował, tak go ta muzyka przenika, i ma dreszcze przy prawie każdym kawałku, zwłaszcza „Coming Back to Life”. Chodzi po górach i tego słucha, tak jak ojciec, który rozpalał ogniska i siedział, słuchając tekstów. Wtedy tego nie doceniał. Był bliżej matki, bo ojciec z nikim nie umiał rozmawiać. Był bardzo zdolny. Kazek uważa, że ojca wychowała ulica, bo jego ojciec lubił pić, babcia była sama, a przyrodni bracia mieli różnych ojców. Jeden z nich, wujek Rysiek, został wojskowym i już nie żyje, drugi, wujek Jasiu, był bardzo żywy.
Przypomina też moment z czekoladą. Matka kupiła czekoladę i kazała mu dać kawałek ojcu, bo ojciec jej nigdy nie jadł w domu. Kazek częstował go, a ojciec bardzo się cieszył. Ojciec czytał mu z gazety, że z Kuby wypłynął statek z pomarańczami i w grudniu będą pomarańcze. Kazek czekał, kolejka ustawiła się i pomarańcze były. Prowadzący zauważa, że Kazek wybiera wspomnienia pozytywne, a negatywnych było bardzo dużo. Kazek potwierdza, że widział ludzi, którzy krzyczeli, że trzeba zamknąć zakład. Powiedziano im głupoty, że pójdą na zasiłki i będą żyć jak na Zachodzie. Nie było nikogo, kto by im powiedział, żeby nie opuszczali zakładu, żeby strajkowali i go bronili. Głównie byli to działacze Solidarności, którzy mówili innym, żeby odeszli. Potem Kazek widział tych samych ludzi, którzy przyszli do ówczesnego wójta, wcześniejszego naczelnika, czyli komunisty, i prosili o pracę. Jego miejscowość do dziś tkwi w traumie lat 90., a część mieszkańców może sobie z tego nie zdawać sprawy.
Studia, praca na czarno i trudna młodzież
Kazek poszedł na studia po maturze, rodzice się cieszyli. Po kilku miesiącach, chyba siedmiu lub ośmiu, zrezygnował. Studiował archeologię i mówi, że go znudziła: uczył się o warstwach ziemi i naczyniach lejkowatych, łupkowatych, brzuchatych i nie czuł tego kompletnie. Nie widział związku z tym, co czytał w książkach i opowieściach, i uznał, że nie musi przechodzić przez te wszystkie rzeczy. Dziś, jak mówi, historia zatoczyła koło po prawie dwóch dekadach i opowiada ją w całej Polsce, ale taką, która ma twarz człowieka.
Po rezygnacji wyjechał na czarno do Niemiec i Austrii. Pracował na budowach i przy przeprowadzkach, między innymi u Turka. Spędził tam kilkanaście miesięcy. Wtedy nie było Unii Europejskiej, trzeba było mieć zgodę na pobyt i prawo do pracy, a on ich nie miał. Spacer po mieście mógł skończyć się kontrolą policji i deportacją, gdy ktoś miał pozwolenie na trzy dni, a siedział miesiąc. Kombinowali, ubierali się jak miejscowa młodzież, bo Polak w spodniach typu „piramida” od razu rzucał się w oczy. Kazek miał dyskmana, kupił płytę i słuchał. Gdy podchodził niemiecki lub austriacki policjant, mówił delikatnie po niemiecku, że jest turystą w hotelu i nie stąd, i podawał kraje, o których policjanci nie wiedzieli, że nie znają ich języków. Kraje takie jak Finlandia były lubiane i szanowane, a on sam był wysoki i elegancki.
Opowiada też o sytuacji nad Dunajem. Latem grali w piłkę plażową, a obok rozkładały się austriackie rodziny z dziećmi, rozchylały koce i urządzały piknik. Przyszli chłopaki z budowy, był już niedzielny poranek, wyciągnęli wódkę i ogórki, a gdy zabrakło popitki, poszli po wodę z Dunaju. Austriacy patrzyli na nich jak na buszmenów, a oni mówili po polsku. Kazek twierdzi, że obraz Polaków budowali właśnie tacy ludzie, nie ci, co grali w siatkówkę po cichu. Potem ocenia się, że wszyscy byli pijakami i złodziejami. Gdy chciał kupić papierosy w Wiedniu, kupował je pod polskim kościołem, gdzie organista wyciągał sztangę marlboro i sprzedawał. Prowadzący przypomina, że Kazek zbierał też opakowania, a przy tym wspomina historię o piciu pierwszego napoju z puszki. Kazek mówi, że dzieci biły się o puszkę. Pamięta, jak pił sinalco, bąbelki przechodziły mu przez gardło. Sinalco dostali od jugosłowiańskiej ekipy rajdowej, której kierowca dał im też naklejki z jugosłowiańską gwiazdą.
Z zagranicy wrócił, bo tyranie w ciągłym strachu przed deportacją nie miało sensu. Postanowił pójść jeszcze raz na studia, na pedagogikę opiekuńczo-wychowawczą, na licencjat. Zaczął pracować w ośrodku szkolno-wychowawczym jako wychowawca. Mówi, że to trudna praca, która go przerosła. Czuł, że się nie nadaje, a w niektórych momentach to była syzyfowa robota. Trafiał tam młody człowiek, który nie realizował obowiązku szkolnego z różnych względów: dom był rozbity, uciekał, nie chodził do szkoły. Państwo zmusza do ukończenia ośmiu klas. W internacie młodzież przebywała cały tydzień, rano szła do szkoły, a zadaniem Kazka było odrabianie lekcji i prowadzenie zajęć z tymi, którzy zostawali na weekend i nie wyjeżdżali na przepustki. Większość tych ludzi, jak mówi, dziś już nie żyje.
Prowadzący zauważa, że problemem jest skupienie podobnych do siebie osób w jednym miejscu. Kazek potwierdza, że to było najgorsze, bo działali na siebie destrukcyjnie. Jeden trafiał, bo coś ukradł, jeszcze nie był zepsuty, ale poznawał kolegę, którego brat siedział w więzieniu, i po trzech miesiącach był gorszy od tamtego. Mówi, że to była paskudna praca. Opowiada o spotkaniu w Wałbrzychu, kiedy szedł z byłą żoną i z bramy wyszła wychowanka, Marlena. Przywitała go, mówiąc do niego językiem, którego nie chce cytować. Była już po wyjściu z więzienia, pytał ją o koleżankę, a ona powiedziała, że pracuje w Hamburgu. Kazek miał nadzieję, że już nie trafi do więzienia, a ona zapewniła, że nie. Po tym spotkaniu padło pytanie, kto to był i co to było za zjawisko.
Innym razem, około 15 lat temu, był z kolegą we Wrocławiu na imprezie i grali w bilard. Podszedł do niego wielki drab i zapytał, czy to pan Łukasz Kazek. Nie było jeszcze YouTube’a. Kazek pomyślał, że teraz się zacznie. Mężczyzna przedstawił się jako Sebastian i przypomniał, że Kazek podczas rewizji wyrzucił mu worek z narkotykiem. Powiedział, że chciał się na nim odegrać, a teraz ma okazję. Zamiast tego postawił mu piwo i przedstawił towarzyszom: to jest mój wychowawca. Kolega Kazka stwierdził, że z nim można by chodzić po mieście.
Prowadzący opowiada o swoim przyjacielu z dzieciństwa, którego szkoła po prostu wypchnęła do takiego ośrodka, chcąc załatwić sobie problem. Wie, co się potem stało. Według niego to był tylko pogubiony chłopak, któremu wystarczyło niewiele. Kazek zna też takich, którzy wyszli na ludzi. Prowadzący uważa, że dużą część takich ludzi da się odzyskać, jeśli nie wrzuca się ich do środowiska, w którym trzeba rywalizować jak w dżungli. Kazek przyznaje, że rywalizacja tam była, a w środku istniał podział na leszczy i innych, ale ludzie się starali. System był wadliwy, jednak byli tam dobrzy wychowawcy, a nawet woźny i kucharka angażowali się w pracę z młodzieżą. Prowadzący mówi, że słyszał historię o księdzu, którego tam wyrzucano za nogi przez okno. Kazek odpowiada, że ksiądz, z którym pracował, też uczestniczył w życiu ośrodka i był w porządku. Różni bywali księża, ale on pracował z takimi, którzy naprawdę rozumieli tych młodych.
Miłość i Straż Graniczna
Po pracy w ośrodku Kazek pracował jako majster w Zakładzie Przemysłu Drzewnego. Były tam, jak mówi, niesamowite cyrki. Internet nie był jeszcze powszechny, więc w Walimiu znajomy otworzył kawiarenkę internetową. Spotykali się tam wieczorami, grali w Call of Duty, czatowali na Gadu-Gadu i na czacie Wirtualnej Polski, a z tych rozmów umawiało się na pierwsze randki. Kazek poznał dziewczynę o imieniu Agnieszka z okolic Kłodzka i zakochał się, a przynajmniej tak mu się wtedy wydawało. Doszedł do wniosku, że jeśli ma z nią być, musi zapewnić jej bezpieczeństwo. Pojechał do Kłodzka rozglądać się za dobrą pracą, a najsensowniejsza wydawała się Straż Graniczna. Powiedziano mu, że go przyjmą, ale nie ma służby wojskowej. Rozwiązaniem była tak zwana służba kandydacka, roczna, z poboru, po której podpisze się kontrakt. Zachęcano go, że niedługo wejdziemy do Schengen i będzie można wyjeżdżać, a praca będzie lepsza. Zdał testy fizyczne i trafił do Sudeckiego Oddziału Straży Granicznej. Mówi, że trafił tam dla Agnieszki, a ona zostawiła go po dwóch miesiącach. Przez rok nie mógł odejść, bo byłby dezerterem. Taka miłość.
Początki były ciężkie. Z perspektywy czasu minęło szybko, ale wtedy, jak wspomina, było przerąbane. Pierwszy poranek zapamiętał jako pandemonium: krzyki, zabieranie opinaczy z korytarza, wierszyki w rodzaju zapowiedzi, że do końca golenia zostały trzy minuty, potem sekunda. Myślał wtedy, że będzie tak przez rok i że dadzą mu broń. Nie było tak przez rok, ale początek był trudny. Nikt nikogo nie uderzył, nie widział przemocy fizycznej. Wszystko rozgrywało się psychologicznie.
Szef kompanii pozwolił mu mieć gitarę. Starsi koledzy o drugiej w nocy przyszli do niego i kazali wstawać i grać. Odmówił. Za pół godziny przyszli koledzy z poboru i poprosili, żeby poszedł do ich sali. Zobaczył szesnaście czy siedemnaście łóżek, materace zwalone na środku sali, wszystko wymieszane: pasty do zębów, rzeczy osobiste. Powiedziano mu, że tak będzie co wieczór, dopóki nie zagra. Wziął gitarę i poszedł grać. Ponieważ znał rosyjski, tłumaczył towarzyszom teksty piosenek zespołu t.A.T.u., na przykład „Nas nie dogonią”, które były wtedy wielkim hitem. Sami zainteresowali się, o czym śpiewają. O czwartej rano grał „Biały Miś” i tłumaczył teksty t.A.T.u. Kazek podkreśla, że to była też wartościowa służba: miał zajęcia z psychologii i rozpoznawania fałszywych dokumentów. To jeden z najbardziej wartościowych okresów jego życia, który ukształtował i wzmocnił charakter.
Prowadzący pyta, czy rodzice, dziadkowie lub babcia kiedykolwiek mówili, że się o niego boją albo że się pogubił. Kazek odpowiada, że nikt tak nie mówił. Gdy zaczął robić filmy dla telewizji, pisać i być rozpoznawalny, matka wycinała każdy artykuł z gazet, ale jemu o tym nie mówiła. Uważa, że poprowadził go tak świat, a może Pan Bóg, że nie zszedł na złą drogę i nie zrobił niczego nieodwracalnego.
Ze Straży Granicznej zrezygnował, bo, jak mówi, nie nadawał się do wykonywania rozkazów. Rzeczywistość była cięższa niż to, co wydawało się wesołe i fajne. Opowiada anegdotę: przez trzy miesiące rekruci nie mogli wychodzić z jednostki do złożenia ślubowania, w Straży Granicznej ślubuje się, a w wojsku jest przysięga. Był tam najstarszy, miał prawie 26 lat, a pozostali mieli 19–20, więc uważali go za tatusia i guru. Prosili, by coś wymyślił, bo było lato i na zewnątrz były dziewczyny. Przeczytał regulamin, według którego jeśli ktoś chce się pomodlić, dowódca ma to umożliwić. W garnizonie nie było świątyni, była poza murami. Zameldował dowódcy, że potrzebuje pobyć z Bogiem. Zameldowano to szefowi kompanii, który zapytał, co robić. Okazało się, że do modlitwy zgłosiło się około setki chętnych, a szef kompanii zgodził się, żeby poszli. Wyprowadzono ich na modlitwę, szli ulicami, było lato i dziewczyny, wszyscy szczęśliwi i zachwyceni nim. Zapraszali go na przepustki, proponowali, że poznają go z siostrą. Podczas drogi zdążyli porobić jakieś interesy na ławkach. Po powrocie w koszarach, w lipcu, korytarz był biały. Szef kompanii kazał starszym rocznikom wlać do wiader po farbie gorącą wodę z mydłem i spienić sto metrów korytarza. Za modlitwę mieli to wysprzątać do dziesiątej. Z setki osób, które go wcześniej uwielbiały, dziewięćdziesiąt pięć chciało go sprzątać. Kazek mówi, że wie więc, jak zmieniają się nastroje ludzkie.
Od przewodnika do radnego
Po odejściu ze Straży Granicznej bardzo chciał być strażnikiem wojskowym, ale akurat otwierano podziemny kompleks Włodarz w Górach Sowich i szukano przewodników. Wrócił do Walimia, szukał pracy, ale na pewno nie jako wychowawca. Ludzie mu pomagali. Już wcześniej, w latach 90., gdy otwierano Sztolnie Walimskie, oprowadzał dorywczo jako przewodnik, więc znał tę historię. Jego dziadek był pierwszym Polakiem w okolicy po wojnie i opowiadał mu, jak turystyka wyglądała z punktu widzenia pierwszego Polaka i mieszkających tam Niemców. W swoich opowieściach Kazek łączył techniczne informacje z ludzkimi wątkami, a to właśnie one okazywały się najciekawsze. Wtedy żyło też mnóstwo świadków. Czasem po wyjściu z podziemi ktoś brał go na bok i mówił, że też tam był. Kazek pytał o numer telefonu, umawiał się na rozmowę i nagrywał kamerą JVC, którą sobie kupił. Zbierał te opowieści i było ich coraz więcej.
Część nagrań zginęła. W 2010 roku włamano się na zamek Grodno, gdzie Kazek był kustoszem. Akurat nagrywał wtedy pana, który w 1940 roku przyjechał na zamek. Na laptopie miał około 80% nagrań. Złodzieje ukradli kamerę i laptopa. Kazek zwrócił się do człowieka, który znał okolicę i, jak mówi, wiedział o wszystkim. Obiecał, że zapłaci za odzyskanie sprzętu. Ten odpowiedział, że spróbują, ale potem powiedział, że sprzęt popłynął już za granicę i trzeba było przyjść wcześniej. Człowiek ten już nie żyje. W głowie Kazka zostało.
Przewodnictwo prowadziło do spotkań z niesamowitymi ludźmi. Gdy odbywały się rocznice czy odkrycia, przyjeżdżały telewizja i prasa, pytano, jak to wyglądało i dlaczego, a Kazek opowiadał rzeczy, których nikt wcześniej nie opowiadał. Zaproponowano mu pisanie i rozmowy. Pierwszy w życiu film nagrał z lokalną telewizją pod tytułem „Kryptonim Olbrzym” na konkurs. Miał trwać dziesięć minut. Myślał, jak ma mówić tak długo, ale zaczął opowiadać to, co chciał, i spodobało się. Później ukazały się płyty, a opowieści poszły w kraj. Powstały kolejne filmy, między innymi „Dziki Zachód” i „Zapomnij o Kresach”. Prowadzący mówi, że znalazł rzadki film „Dziki Zachód”, co Kazka zaskakuje. Kazek dodaje, że „Zapomnij o Kresach” był dla niego bardzo szczęśliwym projektem, a wszyscy ludzie, którzy w nim występowali, już nie żyją.
Prowadzący pyta, co sprawiło, że zdecydował się zostać radnym gminy. Kazek odpowiada, że chciał przede wszystkim działać społecznie. Jego największym idolem wśród postaci historycznych nie jest żaden dowódca, generał, koronowana głowa czy mąż stanu, tylko Ignacy Daszyński. Uważa go za człowieka bezinteresownego, który myślał o robotnikach, ludziach wykluczonych i słabych. Myślał o powszechnym, darmowym obowiązku szkolnym i ubezpieczeniach. Kazek był radnym gminy Walim przez cztery lata, a potem radnym powiatu wałbrzyskiego. Będąc już rozpoznawalnym i mając kanał, wsiadł w auto i objechał wszystkie osiem gmin powiatu, odwiedzając dyrektorów szkół. Zapowiedział, że chce rozmawiać z siódmymi i ósmymi klasami i zadać jedno pytanie: kto z was był w Warszawie? W klasie liczącej 25 osób rękę podniosło dziewięć. W innych klasach było jeszcze mniej, więc można powiedzieć, że 70–80% nie było.
Wtedy wymyślił plan, żeby wozić dzieci do Warszawy i edukować je przez inspirację i podróże. Pendolino, metro, Stadion Narodowy, Muzeum Powstania Warszawskiego, Warszawa nocą. W niedzielę szli do TVN, żeby zobaczyli, jak wygląda praca. Spotkali Andrzeja Seweryna, który z nimi rozmawiał. Dzieci z Walimia, Michałkowej, Jaczkowa i okolicznych wsi siedziały przy stole, przy którym prowadzone są „Fakty”. Kamera uchwyciła ich, jak schodzili, a rodzice wysłali im SMS-y, że widzieli ich w „Faktach”. Najbardziej wzruszające było, jak w sobotę skończyli zwiedzanie około dwudziestej pierwszej i Kazek zapytał, co jeszcze chcą robić. Poprosili, żeby jeszcze pojeździć metrem. Jeden pytał, czy naprawdę jadą pod rzeką.
Wtedy w powiecie rządziła koalicja Prawa i Sprawiedliwości z Solidarną Polską, a Kazek, jak mówi, był z innej bajki. Przyszedł do nich z planem i powiedział, że potrzebuje na to budżetu. Starosta zgodził się bez mrugnięcia okiem. Jeden burmistrz z Platformy Obywatelskiej nie podpisał umowy i dzieci z jego gminy nie pojechały, bo, jak twierdzi Kazek, burmistrz go nie lubił. Mimo to podkreśla, że w takich sprawach nie ma polityki. Ludzie interesują się bezpieczeństwem, tym, żeby dziecko dojechało gimbusem do szkoły i żeby były bariery na drodze, żeby droga była odśnieżona, żeby straż pożarna i karetka mogły dojechać, a policja zapewniała bezpieczeństwo. Nie obchodzą ich potyczki polityczne. Kuriozalna jest sytuacja, gdy radny ma głosować przeciwko budżetowi, bo przygotowuje go PiS albo Platforma, mimo że w budżecie jest chodnik, na który ludzie czekają, bo chodzili w błocie. Szlag go to trafia.
YouTube, rozwód i śmierć rodziców
Do założenia kanału namówił go Mateusz Kudła, z którym prowadził pierwszy kanał. Kazek był chętny, bo lubi opowiadać. Z Kudłą rozstali się i raczej nie będą współpracować. Po rozstaniu pomyślał, że trzeba iść własną drogą. Jego celem nie było, jak mówi, osiągnięcie jakiejś liczby subskrypcji. Chciał opowiadać o historii Dolnego Śląska i Gór Sowich, ale potem okazało się, że nie można cały czas opowiadać tylko o regionie, więc kanał się rozwinął. Chciał opowiadać o dziadku, o Niemcach, którzy tam mieszkali, o depozytach, skarbach, spotkaniach, które były niesamowite i już się nie powtórzą.
Wspomina jedno z nich. W siódmej klasie podstawówki był na Wielkiej Sowie, gdzie stoi wieża. Spotkał starszego pana, który zapytał go po niemiecku o godzinę. Kazek nie znał niemieckiego, uczył się rosyjskiego, więc rozłożył ręce. Wtedy pan zapytał po rosyjsku. Kazek zdziwił się, skąd zna rosyjski. Odpowiedział, że spod Stalingradu, ale więcej nauczył się na Kamczatce, w kopalni, gdzie spędził siedem lat. Kazek wtedy nie miał świadomości, że powinien z nim porozmawiać, a to byłaby dopiero opowieść. Wrócił do domu i opowiedział dziadkowi, a ten stwierdził, że Rosjanie wybili temu człowiekowi Hitlera z głowy przez te siedem lat.
Kanał od razu poszedł w górę. Grupa ludzi, która go wspiera, to kilkaset osób. Ci ludzie między sobą zaczęli się przyjaźnić, zapraszają się na urodziny, jeżdżą razem na wakacje. Mimo że w tym kraju wszystko jest podzielone, politycznie i społecznie, Kazek twierdzi, że nigdy nie usłyszał od nich niczego związanego z podziałami. Nie rozmawiają o tym. Obowiązuje reguła, że ocenia się ludzi po charakterze, a nigdy po narodowości, statusie społecznym, wyznaniu czy kolorze skóry. Nie istnieje całkowicie święty naród, ale nie ma też całkowicie złego. Są tylko dobrzy i źli ludzie.
Powodem rozstania z Kudłą była zmiana wizji kanału, a także to, że, jak mówi, nie grali już na tych samych poziomach, byli biegunowo odlegli. W czerwcu 2022 roku złożył wypowiedzenie, we wrześniu odszedł, a dopiero w marcu 2023 roku założył kanał History Story. Chciał odpocząć, ale miał też ciężki czas. Zmarła mama, potem ojciec. W grudniu 2021 roku, 5 grudnia, miał rozwód, 6 grudnia zmarł ojciec. W tym czasie rozpadał się też kanał i jego relacja z Mateuszem. To był koszmarny okres. Mama zmarła wcześniej, w 2018 roku, mając 60 lat, dzień przed pobraniem pierwszej emerytury.
Prowadzący zauważa, że wiele łączy Kazka z Jo Nesbø. Pisarz uznał, że jest tak bogaty, że nie potrzebuje pieniędzy z jednej ze swoich najpopularniejszych książek, i założył fundację Harry’ego Hole’a, bohatera swoich kryminałów. Fundacja kupuje edukację dzieciom w krajach trzeciego świata. Jego zdaniem edukacja zmienia wszystko. Nesbø opowiadał też, że jego ojciec marzył, by napisać książkę o swoich wojennych historiach, a gdy przeszedł na emeryturę, zmarł i jej nie napisał. Nesbø napisał książkę, w której umieścił Harry’ego w akcji opowiadanej przez ojca. Kazek mówi, że doskonale go rozumie.
Zakopane pieniądze i wojenne historie
Prowadzący zauważa, że Kazek słynie ze zbierania skarbów dla ludzi, którzy o nich nie wiedzą, i zastanawia się, czy to dziadek pokazał mu, gdzie szukać. Kazek przyniósł rzeczy, żeby pokazać, jak wyglądają depozyty i dlaczego je chowano na Dolnym Śląsku. Mieszkała tam ludność niemiecka, wysiedlana w różnych fazach. Wszyscy gorąco wierzyli, że wrócą do swoich domów, niektórzy, że wróci Hitler, więc musieli schować najcenniejsze rzeczy. Chowali porcelanę, na przykład z KPM, bardzo rzadką, wałbrzyską, z której piją kawę podczas rozmowy, białą ze złotem. Chowali, bo wiedzieli, że Rosjanie i polska milicja będą grabić.
Pokazuje kilka tysięcy reichsmarek, kiedyś fortunę. Znalazł je w 2008 roku, gdy przesadzali porzeczki. Dlaczego porzeczki? Bo Niemcy tak chowali, żeby po powrocie łatwo je odnaleźć. Nikt nie zetnie krzewu porzeczkowego. Polak zrobi z owoców kompot, a gdyby zakopali pod dębem, Polak mógł zetnąć dom, spalić albo pociąć na deski i po dziesięciu latach nie byłoby ani świerka, ani dębu, a porzeczek, śliwek czy gruszy zostałoby, bo je jadł. Dziadek go tego dobrze nauczył.
Pokazuje banknot 50-markowy. Doba w schronisku w Górach Sowich z wyżywieniem kosztowała 3 marki i 50 fenigów, więc za ten jeden banknot mogliby we dwójkę spędzić prawie 10 dni w schronisku z pełnym wyżywieniem. Dziś banknoty są bezwartościowe, jeden może być wart 18–20 złotych. Prowadzący dodaje, że poleca kanał osobom, które go nie znają, bo można się w nim zatracić na wiele godzin. Kazek pokazuje też przedwojenny banknot 100 złotych z Poniatowskim, ze znakiem wodnym z królową Jadwigą. Za złotówkę można było zjeść obiad w restauracji, jajko kosztowało grosz, litr mleka 14 groszy, a pół kilo ziemniaków 5 groszy. Władysław Szpilman zarabiał w Polskim Radiu około 250 złotych miesięcznie. Brat jego babci, Staszek, złowił suma, gdy spuszczano wodę z jeziora. Przyjechał żydowski kupiec z Opoczna i zapłacił za suma 11 złotych. Potem łowili dalej i wędka zaczepiła babcię Jadwigę, tę od strony mamy: haczyk wbił jej się w oko i mało nie straciła oka. Rodzina sprzedała krowę i zawiozła ją do lekarza, który wyoperował oko, założył szwy i kazał przyjść po dwóch tygodniach na ich zdjęcie. Był 20 sierpnia 1939 roku. Wybuchła wojna i babcia nigdy nie ściągnęła szwów. Zmarła z takim okiem. Nie umiała też pisać ani czytać.
Prowadzący pyta, co dziadkowie mówili o Żydach. Kazek opowiada, że jego pradziadek Wincenty Skorupa pracował w piekarni w Opocznie u Pelty, 12 godzin za dniówkę 2 złote. Często prosił Peltę o niesprzedane pieczywo, które już zasychało, bo miał gospodarstwo, ale jedzenie było dla rodziny. Można je było odgrzać albo rozpuścić w mleku, to było super jedzenie. Gdy jesienią 1940 roku Niemcy założyli getto w Opocznie, babcia wyszła na podwórko i zobaczyła zarośniętego mężczyznę, który jadł ziemniaki z koryta dla świń. Przestraszyła się, że to jakiś żebrak, i pobiegła po ojca, a ten rozpoznał Peltę. Zapytał, jak tu trafił. Pelta odpowiedział, że głodny wszedł, bo parowało, i jadł, nie wiedział, że to ich dom. Pradziadek ogolił go, nakarmił i dał jedzenie. Pelta opowiedział, że w getcie dzieją się koszmarne rzeczy. Ostatnio podstawiono pociąg z wapnem, wpakowano do niego ludzi, polano wapnem i trzymano ich w wagonach, a ludzie palili się i krzyczeli tak, że było słychać w całym Opocznie. Pradziadek ostrzegł go, żeby nie szedł w stronę mostu na rzece, bo tam jest reflektor i posterunek. Pelta nie bardzo umiał przejść przez brud, może się bał, i poszedł pod ten most. Zaświecono reflektorem, poszła seria. Rodzina widziała, jak płynął. Dziadek mówił po latach, że najbardziej żal mu było, że poszło tyle jedzenia. Kazek mówi, że tak wtedy ludzie myśleli, a była wojna.
Prowadzący zauważa, że ten obraz jest negatywny, i pyta, czy chodzi mu o to, że wizerunek Żydów przed wojną był wśród ludzi średni. Kazek potwierdza, że był średni, a hasła w rodzaju „nasze ulice, nasze kamienice” były znane. Dziadkowie opowiadali, że były znane. Na Wołyniu nie było wielu Żydów, na Śląsku u drugiego dziadka praktycznie też nie, natomiast u dziadka z Tylmanowej tak. Dziadek opowiadał, że tuż przed pasterką 1939 roku w Tylmanowej rozstrzelano rodzinę. Ludzie prosili, błagali, całowali buty, by nie zabijać dzieci. Kazek zapamiętał to najbardziej, bo dziadek mówił, że wiedzieli, że potem zajmą się nimi. Kazano im wykopać dół, a esesman miał psa, którego zabił i kazał rzucić na nich.
Prowadzący zauważa, że Kazek poznał trudną młodzież, a także człowieka, który wiedział, kto mógł mu ukraść laptopa, więc stykał się z ludźmi z kręgów zła i mroku. Tego, co opowiada się w kontekście wojny, nie da się jednak według niego znaleźć w człowieku w czasie pokoju. Pyta więc, czy wojna wyzwala w człowieku coś złego. Kazek odpowiada, że otwiera wszystkie kanaliki, które wcześniej były nieznane. Przywołuje scenę z Auschwitz: kapo Herbert, jak mówi, kawał gnoja, ale też musiał odpocząć, więc wybrał z więźniów Wierzbickiego, żeby pilnował pracujących. Po dwudziestu minutach Wierzbicki stał się gorszy od Herberta. Gdy ktoś z więźniów mu się sprzeciwił, doniósł o tym Herbertowi. Herbert kazał wskazać winnego i polecił Wierzbickiemu wymierzyć mu 25 batów. Wierzbicki bił uczciwie, 25 czy 30 minut, i już nie był tym samym człowiekiem. Kazek wspomina też Kozłowskiego, największego kata w Stutthofie. Był Polakiem, przedwojennym rzeźnikiem, powieszono go po procesie. Zapytany, dlaczego to robił, odpowiedział, że dla chleba.
Pamiątki i ich dawni właściciele
Wracając do skarbów, Kazek pokazuje książeczkę oszczędnościową z banku w Wüstewaltersdorfie, dzisiejszym Walimiu. Chowano takie rzeczy pod parapetami, w podłogach i sufitach, w miejscach, do których nie dochodziła wilgoć. Książeczka należała do pani Hoffman z Dorfbach 66, dzisiejszej Rzeczki, i pokazuje, że uzbierała 1780 marek. To spora suma, a była zwykłą tkaczką. Mężczyzna, stolarz, miał majątek. Pani Hoffman nie udało się odnaleźć, ale parę razy udało mu się odnaleźć właścicieli innych rzeczy.
Oddawał je, chociaż zarzucano mu, że oddał coś, co należy do państwa polskiego, bo wszystko, co znajdzie się w ziemi, jest własnością państwa. Kazek pyta, czy okradł państwo, gdy oddał komuś kopertę z listem napisanym przez jego matkę czy fotografie. W zamian dostawał opowieści, których ludzie nie mówili nawet własnym wnukom, i to była najlepsza waluta. Nie brał ani pieniędzy, ani żadnych rzeczy. Na strychu znaleźli kiedyś książkę o patologii ciąży z dedykacją na nazwisko Erika Wilner. Po wielu latach okazało się, że kobieta żyje, nazywa się już Schröder, bo wyszła za mąż. Była córką dyrektora fabryki w Walimiu, którego aresztowało NKWD z powodu związków z Riese. Kazek nie spotkał się z nią, była bardzo chora, ale wysłał jej książkę paczką. Odpisała przepięknym listem, w którym opisała, jak książka do niej trafiła. Narzeczony podarował ją pod choinkę w 1938 roku, gdy razem studiowali medycynę we Wrocławiu. Potem został jej mężem. W liście opisała czasy wojny, Walim, Riese, gestapo i ojca, o czym wcześniej nie mówiła. Wskazała też, gdzie ukryte są jeszcze obrazy olejne, włoska sztuka malarska. Poszli tam, ale myszy wszystko zjadły, a obrazy były ukryte pod stropem, przy korytarzu, gdzie przeciekał dach. Wiele rzeczy zniszczono.
Prowadzący pyta o spotkania z byłymi mieszkańcami, które, jego zdaniem, były trudną dziennikarską robotą. Kazek mówi, że przyjeżdżali często do swoich miejscowości w podróż sentymentalną. Trzeba ich podzielić. Przyjeżdżali tacy, którzy byli wtedy dziećmi, mieli 8–13 lat, i inni, którzy mieli 19–20 lat i wierzyli w Hitlera. Z tymi drugimi nie dało się rozmawiać. Pamięta byłego żołnierza Wehrmachtu, który rozmawiał grzecznie i miło, ale gdy pytał go o służbę, wymigiwał się. Opowiedział, że tylko raz był na urlopie w lutym 1945 roku, bo zmarł jego ojciec. Rosyjski samolot zrzucał ulotki, że to koniec i że lada dzień wejdzie wojsko i trzeba wywieszać białe flagi. Rano, o piątej, obudził go wrzask na ulicy. Otworzył okno i zobaczył tabuny ludzi w pasiakach. To była ewakuacja obozów w Riese. Mówił, że nigdy nie przypuszczał, że w tych górach jest tyle tysięcy ludzi. Szli cały dzień, słychać było krzyki i bicie, padali, a on stał przy oknie i myślał, że tę wojnę przegrają.
Kazek mówi, że tacy ludzie wyglądają charakterystycznie, mają złote oprawki okularów, emeryt wygląda trochę inaczej niż nasz. Chodzą, patrzą, gubią się. Wtedy podchodził do nich i mówił po niemiecku, a oni pytali, czy tu mieszkał, bo chcieliby zobaczyć swój dom. Zawsze mówili, że są dwie bariery nie do przekroczenia. Pierwsza to Trzecia Rzesza, bo wiedzą, co ich naród zrobił. Druga to, że nie znają dobrze polskiego. Kazek odpowiadał, że sam trochę zna, a jest stąd, i pytał, ile mieli lat, bo nie odpowiada za Hitlera.
Opowiada o emerytowanym nauczycielu, którego odwiedził z gościem z Nowego Jorku, Norbertem Normanem, przybyłym do Tannhausen, dzisiejszej Jedlinki. Ojciec Normana też był nauczycielem. Kazek zapukał, nauczyciel otworzył, a Norman, który miał wtedy dwanaście lat, wszedł i rozpoznał wszystko z pamięci: tu kołyska, tu sekretarzyk ojca, tu szafa. Rozpłakał się, poprzytulali się. Potem pokazał grusze, pod którą matka zakopała dzbanek porcelany. Opowiedział też o czymś, o czym nikt nie wiedział. Widział, jak ewakuowano więźniów w lutym. Tam, gdzie dziś jest przystanek autobusowy, esesman zastrzelił trzech, którzy nie mieli siły iść. Kazał sołtysowi wykopać dół, a jego ojciec, starszy człowiek, weteran I wojny, musiał ich pochować. W latach 70., przy budowie drogi, wykopano tych ludzi. Kazek zaczął węszyć i okazało się, że to prawda.
Prowadzący zauważa, że historiami tymi powinien zajmować się cały kraj. Kazek odpowiada, że zajmują się, ale niezbyt mocno. Wspomina też węgierskiego Żyda, którego poznał i który został mu na zawsze w pamięci. Opowiadał, że gdy w latach 70. przyjechał pierwszy raz do obozu w Górach Sowich, portier z zakładu zaczął z nim rozmawiać w pół po rosyjsku, bo nie mieli innego wspólnego języka. Portier zaprosił go, żeby przeszedł przez portiernię. Węgier się zawahał, a portier pytał, czego się boi. Rozmawiali na migi, bo nikogo nie było, kto by mógł tłumaczyć.
Kazek pokazuje dalej: listy z frontu wschodniego pisane do rodziców, odznaczenia i aparat fotograficzny z 1926 roku, wysuwany na szynach, na szklane negatywy. Migawka działa. Niemcy schowali go, bo wiedzieli, że im zabiorą. Po wojnie Polacy bardzo szybko odkrywali te kryjówki, a dziadek uczestniczył w tym, nakuwał, stukał. Dziadek poznajdował dobre rzeczy: akordeony, porcelanę, kryształy, mundury i broń. Brat dziadka wymienił broń na motorower, a ci, którzy ją dostali, zrobili w latach 50. napad na bank. Przyjechało UB i brat dziadka trafił do więzienia. Jest to opisane w książce. Prababka dołożyła cztery czy pięć indyków, żeby Janek miał motorower.
Granice opowiadania
Prowadzący przypomina, że Kazek mówił, iż ojcostwo przesunęło jego granice i są historie, których już nie potrafi opowiadać. Kazek mówi, że to historie związane z zagładą i bestialstwem wobec dzieci. Nie umiałby opowiedzieć wspomnień Szlomo Venezii z Sonderkommando. Kiedyś by to zrobił jako opowieść, ale dziś, gdyby tam stanął, nie ma szans. Nawet gdy wejdzie mu jakiś dziecięcy fragment, a ostatnio nagrywał odcinek, jeszcze nieemitowany, musiał robić kilka przerw. Stara się tego unikać. Wyobraża sobie od razu, że w tamtym miejscu stoi ktoś bliski, a kiedyś tak nie myślał. Przez te 20 lat historie do niego przychodzą. Prowadzący uważa, że przychodzą, bo Kazek idzie im naprzeciw, i że czasami zamęczają.
Złoty pociąg i telewizja
Prowadzący pyta o początki współpracy z History Channel. Kazek mówi, że to ciągła współpraca, ale wcześniej, w 2015 roku, była telewizja Discovery. Przypomina się też Superstacja, która była po Discovery, ale to był epizod. Program Discovery był jedynym, jaki powstał wtedy o złotym pociągu. Andreas Richter i Piotr Koper, którzy zgłosili pociąg, zgodzili się wystąpić tylko w programie jednej stacji. Potem do badań weszła Akademia Górniczo-Hutnicza, między innymi profesorowie Madej i Porzucek. Powstał jedyny program na świecie o tej sprawie. Kazek był od początku do końca w samym jądrze wydarzeń. Do prowadzenia wciągnął go Krzysztof Dzięciołowski z Vision House, który zobaczył jego film z telewizji studenckiej. Powiedział, że chce tego człowieka, bo musi być autentyczny, stąd, nikt inny.
Kazek miał wątpliwości, bo nie umiał prowadzić. Usłyszał, że ma być po prostu sobą. Były niesamowite momenty. Raz myślał, że wpadnie w panikę. Koper i Richter nie mogli odtworzyć w 2015 roku takiego obrazu, jaki wcześniej wygenerowali, kształtu kopuł i wież. Przeszkadzała linia wysokiego napięcia, która zakłóca fale georadaru. Koper zbudował parasol ogrodowy, na który założył złotą folię termiczną. Wyglądało to niesamowicie: złoty parasol, którym zakrywał georadar, by fale nie uderzały. Po badaniu wyciągnął kartę pamięci. Weszli do baraku, gdzie był telewizor, i wrzucili kartę. Kazek widział same mazy, a Koper powiedział, że nie wierzy, ale są dwa pociągi, jeden obok drugiego. Kazek zastanawiał się, jak to prowadzić. Koper powiedział, że pierwsze, co zrobi, to wyrzuci to urządzenie, bo gdziekolwiek dotknie, widzi pociągi.
Kazek mówi, że pociąg rozbudził wielki lokalny patriotyzm. Richter i Koper swoją pasją i determinacją obudzili niesamowity potencjał wśród mieszkańców Wałbrzycha, którzy zobaczyli, że mają przepiękne miasto w górach z niezwykłą historią, a nie mordor po balcerowiczowskiej transformacji, kopalnie, koksownie, ludzi upadłych i biedaszyby. Cały świat przyjechał do Wałbrzycha. Uczyli dziennikarzy wymawiać nazwę miasta. Przyjechała nawet telewizja z Singapuru. Informację o złotym pociągu podała też Korea Północna. Kazek mówi, że nie chce wchodzić w politykę, ale przekaz był taki, że w Polsce znaleziono pociąg ze złotem po tym, jak zaraza zniszczyła zboża i ziemniaki, a naród głoduje. Dodawano, że Tusk oddał ten pociąg Merkel. Kazek nazywa to komedią.
Program był bardzo popularny, kupiło go kilkanaście krajów. Najpiękniejsze było dla Kazka zjechanie do kopalni Merkers w Turyngii, gdzie Niemcy ukryli złoto. To nie był schowek. Po bombardowaniu Berlina i dzielnicy rządowej w lutym 1945 roku przez Amerykanów wywieźli cały swój bank pod ziemię, a w tej kopalni soli ten bank funkcjonował. Panowała tam temperatura 28 stopni i było sucho, dlatego zachowały się dzieła sztuki, pieniądze, aktywa. W Riese jest temperatura 6 stopni i wilgotność powietrza 9%. Niemcy byli mordercami i demonami, jak mówi, a w pewnych sprawach idiotami. Niemiecki przewodnik pokazał mu na tablecie nagranie z wizyty Amerykanów z 2012 roku, żołnierzy z armii Pattona, którzy tam kiedyś zeszli jako młodzi mężczyźni. Przyjechali jako starcy powspominać. Jeden starszy pan z Kentucky pokazywał zdjęcia, jak spisuje worki z pieniędzmi. Opowiadał, że była cisza, a zegarek, który ma, wziął wtedy na pamiątkę. Wszyscy brali.
Prowadzący zauważa, że Kazek potrafi skracać dystans. Kazek mówi, że jest otwarty i szczery, a nauczył go tego dziadek: wie, jak się uśmiechnąć, i nie mówi, że jest Polakiem. W 2015 roku nie czuł jeszcze, że robi karierę. Pracował jako przewodnik, ale ludzie zaczęli go rozpoznawać i pytać o pociąg, co go irytowało, więc zapuścił brodę. Chodzi z nią od 2015 roku, choć teraz nie ma już dnia, żeby ktoś go nie zaczepił. Prowadzący poleca kanał. Kazek mówi, że każdy jego film powstaje z misją, aby edukować, inspirować i rozwijać pasję wśród młodych ludzi. Jeździ do szkół przynajmniej raz w miesiącu, wybiera tylko małe miejscowości, bo w mieście jest prawie wszystko i ludzie są przesyceni, a tam z małego wydarzenia, z wizyty, tworzy się coś niezwykłego.
Polskie UFO i Emilcin
Prowadzący pyta, jak to się stało, że Kazek prowadzi program o UFO. To dalsza współpraca z History Channel. Po kilku sezonach „Tajemnic Dolnego Śląska”, „Skarbów Dolnego Śląska” i „Nieodkrytego Dolnego Śląska” oraz po programie „Piątka z historii”, w którym krótko opowiadano o historii i brali udział znani ludzie, przyszedł czas, żeby pokazać, że Polacy mają własne UFO. Okazało się, że w Polsce, jako w jednym z niewielu krajów, odnotowano szczególnie dużo obserwacji niewyjaśnionych zjawisk. Kazek specjalizuje się w historiach ludzkich i miał kontakt z ludźmi, którzy widzieli te rzeczy, a Bartosz Migas głęboko siedzi w temacie. Migas chciał wykazać, że są dowody, że takie rzeczy nie istnieją, i na tym polegała ich podróż. Wcześniej się nie znali. Stacja zaproponowała dwóch prowadzących i to była super przygoda. Dzięki Bartoszowi Kazek wszedł w środowisko ufologów. Uważa, że jest bardzo podobne do środowiska poszukiwaczy: bazujemy na tym, co wydaje się znikome i na co nie ma dokumentów. Gdy jest dokument, jest pewność. Jeśli nie ma na 100%, domysły i badania na własną rękę.
Prowadzący pyta, od jakiego odcinka zaczęli. Pierwszy kręcono w Emilcinie, potem w Mielcu, ostatni w Ustce. Kazek zapytał ludzi z Emilcina, jak zapamiętali Jana Wolskiego i czy sądzą, że konfabulował. Powiedzieli, że śladu po tym nie było. Mówili wprost, że gdyby to opowiedział ktoś inny we wsi, nie uwierzyliby, ale Wolski to szlachetny człowiek: kocha żonę, dba o gospodarstwo i zwierzęta, nie pije, żyje z ciężkiej pracy na roli. Nigdy nie kłamał, więc mu uwierzyli. Życie go doświadczyło: syn zapił się i zamarzł, policjant występujący w serialu poznał wtedy Wolskiego przy oględzinach, dom spłonął, a Wolscy ponad rok mieszkali w stodole. Mimo to cały czas twierdził, że coś się wydarzyło. Nie szukał władzy ani popularności, to był poczciwy człowiek. Bartek twierdził, że ktoś mógł go nakłaniać do pewnych rzeczy, i w odcinku postanowili pokazać, że można komuś coś zasugerować, między innymi poprzez hipnozę Kazka.
Hipnoza nie polegała na kołysaniu wahadełkiem. Poddano go ćwiczeniom rozluźniającym, a głos prowadzącej sprawiał, że słyszał tylko ją. Dzień wcześniej kręcili scenę w restauracji i kazano mu ją dobrze obejrzeć. Następnego dnia pytano o restaurację, jak wyglądała, gdzie stało krzesło, jakie kwiaty były na ścianach, i wszystko opowiedział. Zapytano też, czy obrus przeszkadzał mu na kolanach, a on powiedział, że tak, i opisał go jako duży, haftowany, z białego materiału. Takiego obrusa nie było, ale w jego głowie się pojawił. Prowadzący pyta, czy Kazek wierzy w taką wersję, i przypomina, że chodzi o wydarzenia z 1978 roku. Chodziło o to, żeby pokazać, że ktoś mógł pracować nad Wolskim przez dłuższy czas. Nie wiadomo, ile, Bartek uważa, że długo, choć niektórzy to kwestionują. Policjant, z którym rozmawiali, powiedział poza kamerą, że w pewnym momencie był przekonany, iż to wszystko istnieje, ale tylko w głowie Jana Wolskiego. Wolski brzydził się kłamstwem i manipulacją.
Kazek mówi, że UFO poczęstowało Wolskiego jedzeniem, a on delikatnie odmówił, widział też kruki. Uważa, że powinno jak najczęściej odwiedzać Polskę, bo w relacjach z naszego kraju, na przykład z Wylatowa, kosmici przychodzą, a gospodarz zaprasza ich na kiełbasę czy żurek. W Stanach Zjednoczonych UFO ląduje w zbożu i strzelają karabiny maszynowe. W Polsce zaprasza się je na kiełbasę. Pytany o pytania do Wolskiego, mówi, że zadawano mu te same: jak wyglądali ci ludzie. Rysował to Rosiński, współtwórca „Thorgala”, a Wolski opisywał potworaki, które miały błony między palcami. Prowadzący zauważa, że nie dało się dowieść, że kłamał. Kazek zgadza się, ale uważa, że Wolski miał to w głowie i tak to opisywał.
W Wylatowie najlepiej pomógł mu zrozumieć mieszkańców Tadeusz Filipczak, na którego polu pojawiły się kręgi. Powiedział, że ludzie byli przekonani, iż robili to inni, tak zwani twórcy kręgów, którzy udeptywali zboże. W odcinku nagrano człowieka, który opowiada, kto to robił, ale nie pokazał twarzy, bo wieś mogłaby go rozszarpać, skoro ludzie uwierzyli. Mieszkańcy poczuli się wyjątkowo, bo UFO przeleciało akurat do nich. Uznali też, że to znak, żeby być przyzwoitymi ludźmi, szanować ziemię i siebie nawzajem. Jeden z kręgów miał kształt hostii, a ludzie wchodząc na pole, ściągali buty. Filipczak opowiedział, że dwa dni po wydarzeniu proboszcz zawołał go po mszy, bo biskup robił sprawozdanie dla Watykanu i chciał wszystko usłyszeć. Wieś była szczęśliwa, że przyjechało tylu ciekawych ludzi i dużo o niej pisano. Prowadzący mówi, że to straszne, że ci ludzie zrobili to dla żartu. Pan Filipczak stworzył muzeum w garażu. Dla wielu to był znak, by się naprawić, i, jak mówi Kazek, może dzięki temu ktoś nie uderzył żony albo kogoś nie oszukał.
Prowadzący żałuje, że w dokumencie nie próbowano stworzyć takich znaków. Kazek wyjaśnia, że zrobili to twórcy kręgów, a ekipa chciała pokazać, jak coś takiego można zrobić, ale jemu zajęłoby to bardzo dużo czasu. Opisuje technikę: deska ze sznurkiem, którą się ubija zboże. Twórcy kręgów twierdzili, że wymykali się patrolom, bo znali się z mieszkańcami, część z nich sama w tych patrolach uczestniczyła, więc wiedzieli, gdzie i kiedy. Przy ich programie zrobiono kilka znaków, pięć czy cztery, w parę godzin, a w Wylatowie ich były setki.
Prowadzący wspomina znajomego, który wierzy w takie teorie i uważa, że kręgi nie mogli zrobić ludzie. Kazek mówi, że spotkał takie reakcje i że to kwestia tego, jak ktoś układa to sobie w głowie. Dodaje, że on kieruje się faktami i argumentami. Nie uwierzył w opowieść Wolskiego, bo wiedział, że to jest w jego głowie, ale pilot Henryk Bronowicki to inny człowiek, który go przekonał.
Bernatowicz, Migas i Ustka
Prowadzący pyta, czy podczas odcinka w Ustce rozmawiał z Robertem Bernatowiczem o tym, co wydarzyło się wcześniej. Kazek mówi, że nie. Najbardziej zaimponowało mu, że Bernatowicz wpuścił ekipę do swojej bazy, do Nautilusa, a także to, że podał szeroko swój numer telefonu i ludzie dzwonią z całej Polski. On sam nigdy by tego nie zrobił, bo by oszalał. Widzi, jak spotykają go na ulicy, że wielu myśli, że cały czas żyje historią. Stoi w aptece chory, kupuje leki, a ktoś mówi, że jego dziadek był w AK, i zaczyna opowiadać. Jedzie gdzieś, bo się spóźni, a w tramwaju ktoś zaczepia go z pytaniem o Syberię. Podczas kręcenia zadzwonił telefon Bernatowicza i dzwoniła pani z Radomia, która widziała ognisty trójkąt. Bernatowicz spokojnie poprosił, żeby naszkicowała ten trójkąt na gorąco i przesłała mu szkic. Kazek uważa, że to fajne, że Bernatowicz zagospodarował tych ludzi, bo poczuli się wyjątkowo i może ich życie jest przez to inne. Najprościej jest wyśmiać. Bernatowiczowi nie brakuje pasji i nikomu nie robi krzywdy.
Prowadzący pyta, czy spodziewał się, że Bernatowicz pobije się z Migasem. Kazek mówi, że to ludzie na poziomie, ale wiedział, że między nimi iskrzy, bo już przed zdjęciami Bartosz punktował Bernatowicza w różnych sprawach. Spotkali się chyba pierwszy raz na żywo. Podobało mu się, że Bernatowicz powiedział, że może rzeczywiście są rzeczy, na które patrzy inaczej i nie na wszystko są dowody, a Bartek może mieć rację. Bartosz też zrozumiał, że nie ma sensu ciągnąć sporu, i poszli w opowieść.
Prowadzący pyta, czy w historię z Ustki, o chipie zaszytym w ręce, uwierzył choć przez moment. Kazek odpowiada, że nie. Człowiek miał mieć chip wszczepiony przez UFO, lekarz w Danii go wyciągnął, wsadził do fiolki i ją zgubił przy przeprowadzce. Kazek mówi, że może zgubić list, ale chipa z UFO przy przeprowadzce by nie zgubił.
Pilot i tajemnicza kula nad Mielcem
Prowadzący pyta o ostatni, mielecki odcinek. Kazek mówi, że po Emilcinie, potworakach, częstowaniu, śrubach UFO, które wskoczyło na furmankę, i krukach, nagle przed nimi usiadł Henryk Bronowicki. Wyśmienity człowiek, pilot-legenda, jeden z dwóch najlepszych oblatywaczy w Polsce w PRL. Szkolił pilotów w Egipcie, Syrii, Wietnamie, NRD i Turcji. Opowiedział, że w lipcu 1984 roku nad Mielcem była srebrzysta kula. Dostał informację od kontrolerów, żeby wzbić się iskrą i zobaczyć, bo wojskowe radary w Sandomierzu nie widzą obiektu. Wsiadł z obserwatorem, który miał ponad 50 lat, i polecieli bez masek tlenowych na wysokość trzech czy czterech tysięcy metrów. Obiekt był kulisty, większy od iskry, miał około 25 metrów średnicy, pod spodem czarne wybrzuszenie i bardzo błyszczał. Gdy dolecieli na 200, potem 150 metrów, kula się oddaliła. Bronowicki podciągnął samolot i ruszył w pościg, ale brakowało już tlenu, więc podłączyli rezerwę. Kula uciekała coraz dalej i pilot zobaczył, że nie ma szans. Obserwator, już po pięćdziesiątce, powiedział, że nie może narażać życia. Zaczęli wracać, a kula wróciła na to samo miejsce. Cały lot zarejestrowały radary wojska w Sandomierzu, ale widać było tylko iskrę, nie kulę.
Bronowicki nie powiedział, że to było UFO ani statek kosmiczny. Powiedział, że to był obiekt, którego jako pilot oblatywacz, znający praktycznie wszystkie maszyny latające na Ziemi w tamtym czasie, nie umiał zidentyfikować. Nie była to żadna maszyna, którą znał. Kazek mówi, że nie miał powodu kłamać, bo mówił o tym wiele razy. Prowadzący zauważa, że opisał to szerzej dopiero w biografii, i można by sądzić, że chciał ją lepiej sprzedać. Kazek odpowiada, że w biografii opisał może kilka słów więcej, ale opowiadał o tym często. Wszyscy piloci w Mielcu, którzy go znają, znają tę opowieść z wielkim szacunkiem. Bronowicki się nie chwalił, nie biegał z tym po świecie, po prostu to przekazał. Nikt jakoś nie podjął głębiej tego tematu. Kilkunastu lekarzy badało go przed każdym oblotem maszyny, a on decydował, czy daną serię dopuścić do produkcji.
Prowadzący zauważa, że gdyby wtedy powiedział to szeroko, mogliby go zamknąć w szpitalu psychiatrycznym i odebrać mu prawo do latania, a lot to było całe jego życie. Kazek mówi, że pilot powiedział mu też, że jego syn lata w liniach lotniczych, że tam piloci też widzą takie zjawiska, ale nie meldują, bo nie miałby pracy. Prowadzący zauważa, że ten odcinek jest najbardziej wiarygodny, i pyta o lot. Kazek poleciał z pilotem w to samo miejsce, w lipcu, po czterdziestu paru latach, przy takiej samej pogodzie i idealnej widoczności. Udawał twardego, ale przy przeciążeniu 6G czuł, jak schodzi mu skóra z policzka. Pilot zrobił beczki i hamulce, a Kazek poczuł to, co Bronowicki. Mówi, że byli na tej samej wysokości i gdyby tam była srebrzysta kula, widziałby ją z kokpitu. Przed lotem pilot powiedział mu, że jeśli będzie mu niedobrze, ma kombinezon i ma się nie zachlapać, bo potem trudno to wyczyścić.
Kazek dodaje, że Bartek pokazał pilotowi stary artykuł, w którym napisano, że wziął do kokpitu lornetkę. Bronowicki powiedział, że to był nieautoryzowany tekst i bzdura, bo kokpit jest czysty i nic tam nie wnosił. Prowadzący wspomina Baracka Obamę, który mówił, że istnieją nagrania i zapisy obiektów na niebie, o których nie wiadomo, czym są. Kazek zauważa, że to jest to samo, co mówił Bronowicki: nigdy nie nazwał tego UFO, tylko obiektem, którego nie umie zidentyfikować, srebrzystą kulą o średnicy 25 metrów.
Prowadzący pyta, czy zmienił zdanie. Kazek mówi, że wcześniej nie wierzył tak głęboko. Dopiero Bronowicki uświadomił mu, że taki przypadek był możliwy, bo nigdy wcześniej nie spotkał kogoś, kto by go tak przekonał. Prowadzący zauważa, że to był pierwszy wykształcony, nieprosty człowiek. Kazek zgadza się: Bronowicki nie miał nic do zyskania, a doskonale rozróżniał nowe prototypy, balony obserwacyjne i inne obiekty, które mogły pojawić się na niebie. To nie było nic z naszego świata.
Pytany, czy przyznałby się w mediach do spotkania z kosmitą, odpowiada, że tak. Przyznaje się do wielu rzeczy, które dla niektórych są nierealne, choćby do przepowiedni babci i snów. Ktoś powie, że to kwestia ułożenia głowy, ale najprościej jest wyśmiać. Prowadzący pyta, czy Bernatowicz opowiadał mu o znakach na ciele. Kazek mówi, że nie. Zaimponował mu tym, że potępiał nacjonalistyczne ruchy, a on też tak uważa. Wysłał mu spot programu przed emisją, żeby mógł spać spokojnie, a Bernatowicz powiedział, że mu się podoba. Są w kontakcie i myślą, że się spotkają. Prowadzący uważa go za ciepłego i prawdziwego człowieka, a jego popularność za wynik tego ciepła. Kazek mówi, że Bernatowicz porusza kontrowersyjne tematy, których nie da się zamknąć w klamry, a ludzie lubią spiski i teorie spiskowe. Dodaje, że gdyby wierzył w każdą ciężarówkę i lokomotywę ze złotem ukrytą na Dolnym Śląsku, Wehrmacht nie miałby tylu ciężarówek.
Zapytany, o co spytałby obcego, odpowiada, że o imię i o to, jaki jest jego świat, i prosiłby, żeby pokazał, gdzie on jest. Prowadzący ocenia, że program ma potencjał na kolejne sezony, bo w Polsce jest więcej takich przypadków do rozpracowania, a niektóre legendy udało się rozbić, trzy na cztery, a jedna, mielecka, pozostała. Kazek mówi, że to dobrze pokazuje, jak wygląda rzeczywistość z ludźmi i ich opowieściami.
Sen po śmierci mamy
Na koniec Kazek opowiada historię, którą nazywa puentą rozmowy. Gdy zmarła mama, bardzo rozpaczał. Mama pracowała u pani Danusi w sklepie spożywczym w Walimiu. Po siedmiu czy ośmiu miesiącach od jej śmierci pani Danusia przyszła do niego rano. Kazek rzadko jest w Walimiu, ale akurat był. Zapukała i powiedziała, że śniła jej się mama i musi mu od razu coś przekazać. Kazek pomyślał, że przecież ona nie wie, co czuje, bo nikomu o tym nie mówił. Pani Danusia powiedziała, że mama kazała mu powiedzieć, żeby przestał rozpaczać. Jest jej bardzo dobrze, jest piękny świat, nigdy nie było tak dobrze i ciepło. Jego rozpacz ją boli, a gdy przestanie, będzie jeszcze szczęśliwsza. Kazek mówi, że przestał. Prowadzący odpowiada, że piękniejszej puenty nie będzie.
Materiał „Dziadek przeżył Auschwitz. Babcia ocalała z rzezi wołyńskiej | Łukasz Kazek” dostępny na kanale „zurnalistapl” na YouTube. Premiera 18 listopada 2026 roku.










