Karolina Romanowska ujawnia kulisy poszukiwań na Wołyniu
W rozmowie z Bartłomiejem Graczakiem Romanowska odniosła się również do zarzutów dotyczących jej działalności, współpracy z ukraińskimi instytucjami i relacji z Instytutem Pamięci Narodowej. Przedstawiła historię powstania stowarzyszenia, opowiedziała o filmie „Sad dziadka”, a także o poszukiwaniach prowadzonych w 2026 roku w Ugłach na terenie obwodu rówieńskiego.
Zarzuty o działanie w obcym interesie i spotkanie z Mateuszem Morawieckim
Rozmowę rozpoczęto od pytań o działalność Romanowskiej i Stowarzyszenia Pojednanie Polsko-Ukraińskie. Prowadzący zwrócił uwagę, że już sama propozycja zaproszenia jej do programu wywołała w redakcji wątpliwości. Pojawiały się pytania o to, skąd się wzięła, dlaczego zajmuje się historią Wołynia i czy nie działa w interesie innym niż polski.
Romanowska przyznała, że zarzuty o agenturalność i działanie na rzecz obcych interesów pojawiały się szczególnie intensywnie po pierwszych warsztatach stowarzyszenia zorganizowanych na Wołyniu cztery lata wcześniej. W wydarzeniu uczestniczył ówczesny minister Michał Dworczyk. Zaproponował on Romanowskiej i członkom organizacji spotkanie z premierem Mateuszem Morawieckim, który przyjeżdżał wówczas na Ukrainę z wizytą. Uczestnicy warsztatów zgodzili się na spotkanie.
Jak wspominała, publikacja zdjęć z premierem wywołała falę komentarzy. Post osiągnął na Twitterze zasięg miliona odbiorców. Romanowska miała wówczas nowe konto i wcześniej praktycznie niczego na nim nie publikowała. Po spotkaniu zaczęła jednak czytać o sobie, że jest „wydmuszką” premiera Morawieckiego. Pojawiły się również publikacje sugerujące, że otrzymała 13 mln zł z budżetu państwa.
Romanowska stanowczo zaprzeczyła tym informacjom. Podkreśliła, że stowarzyszenie nie otrzymało ani złotówki na swoją działalność z budżetu jakiegokolwiek państwa.
Odniosła się także do zarzutów, że organizacja jest pro-ukraińska. Jak zaznaczyła, stowarzyszenie jest w równym stopniu pro-polskie i pro-ukraińskie, a jego działalność opiera się na określonych wartościach. Za jedną z najważniejszych uznała przekonanie, że mordercy kobiet i dzieci nie mogą być bohaterami. Ukraińscy członkowie organizacji podzielają to stanowisko, a stowarzyszenie stara się upowszechniać ideę pojednania opartą na wartościach chrześcijańskich.
Od emigracji w Londynie do filmu „Sad dziadka”
Pytana o początki swojej działalności, Romanowska opowiedziała o wieloletnim pobycie w Londynie. Pracowała tam jako dziennikarka w polonijnych mediach. Zaczęła czytać książki dotyczące zbrodni wołyńskiej, ponieważ chciała poznać historię własnej rodziny. Korzystała również z możliwości rozmów z historykami, działaczami i politykami, poruszając temat Wołynia.
Szczególne znaczenie miała dla niej książka Witolda Szabłowskiego „Sprawiedliwi zdrajcy. Sąsiedzi z Wołynia”. Opowiada ona o Ukraińcach, którzy ratowali Polaków podczas rzezi wołyńskiej, a niejednokrotnie za udzieloną pomoc sami byli mordowani wraz ze swoimi rodzinami.
Po lekturze Romanowska postanowiła przejść pieszo przez historyczny Wołyń. Chciała zobaczyć każdy fragment ziemi, którą w swojej wyobraźni postrzegała jako naznaczoną krwią polskich ofiar. Jej rodzina pochodziła z miejscowości Ugły, znajdującej się obecnie w obwodzie rówieńskim. To właśnie do tej wsi chciała dotrzeć.
Decyzja wiązała się z doświadczeniami z dzieciństwa. Romanowska wielokrotnie siedziała na dywanie u babci i słuchała opowieści ocalałych o mordowaniu ich najbliższych. Jak tłumaczyła, małe dzieci wyobrażają sobie to, co słyszą od dorosłych. Dla niej te historie stały się koszmarem, który naznaczył ją na całe życie.
Początkowo planowała odbyć osobistą, duchową pielgrzymkę. O pomyśle opowiedziała jednak kilku osobom, w tym Witoldowi Szabłowskiemu. Autor zainteresował nim producentów filmowych. W ten sposób powstał dokument „Sad dziadka”, w którym Romanowska jest główną bohaterką. Zdjęcia do filmu realizowano w 2021 roku.
Od pomysłu do realizacji pielgrzymki minęło pięć lat. Producentka Dorota Rożkowska postanowiła pozyskać finansowanie zarówno w Polsce, jak i na Ukrainie. Według Romanowskiej w projekt zaangażowały się Polski Instytut Sztuki Filmowej, Ukraiński Instytut Filmowy, Telewizja Polska oraz ukraińskie Ministerstwo Kultury. Miała to być pierwsza wspólna polsko-ukraińska produkcja filmowa poświęcona Wołyniowi.
Ekipa również miała charakter polsko-ukraiński. Romanowskiej towarzyszył operator Olek Pozdynow, który w filmie nie ograniczał się do pracy za kamerą. Oboje poznawali historię od osób spotykanych podczas drogi i wspólnie szukali odpowiedzi na nurtujące ich pytania.
Premiera filmu odbyła się po wybuchu pełnoskalowej wojny, podczas Krakowskiego Festiwalu Filmowego. Później dokument prezentowano na kolejnych festiwalach. Romanowska podkreślała, że pod filmem podpisali się czołowi polscy i ukraińscy historycy, potwierdzając – jak relacjonowała – jego zgodność z prawdą historyczną.
Jednocześnie przy realizacji pojawiły się problemy związane z próbami wprowadzania cenzury ze strony ukraińskiej. Romanowska mówiła, że strona ukraińska domagała się usuwania z wypowiedzi Ukraińców słów „UPA” i „Bandera”, czyli określeń wskazujących, kto dokonywał zbrodni. Nie uczestniczyła bezpośrednio w montażu, ale wiedziała, ile stresu i negocjacji kosztowały ekipę te kwestie. Przyznała, że niektóre fragmenty ostatecznie wycięto, ponieważ konieczne było osiągnięcie porozumienia przy produkcji filmu.
Mimo tych trudności dokument powstał i został pozytywnie oceniony merytorycznie zarówno przez polskich, jak i ukraińskich historyków. Do dziś nie miał jednak premiery na Ukrainie – był prezentowany wyłącznie w Polsce.
W filmie występuje również babcia Romanowskiej. Pokazano jej obawy o bezpieczeństwo wnuczki, ponieważ bała się, że podczas podróży na Wołyń może ona zostać zabita. Sama Romanowska mówiła, że musiała przekroczyć tę granicę, zmierzyć się z rodzinną traumą i spróbować odnaleźć ludzi, których poznała dzięki książce Szabłowskiego. Chodziło jej o spotkanie ze „sprawiedliwymi” Ukraińcami, którzy ratowali Polaków. Wyruszała z pewnym strachem, ale również z nadzieją.
Ukraińcy, którzy ratowali Polaków, również byli mordowani
Romanowska podkreślała, że historia przedstawiona w filmie pokazuje także Ukraińców będących ofiarami zbrodni. Wskazywała między innymi na matki, które nie pozwalały swoim synom dołączać do oddziałów UPA i uczestniczyć w mordowaniu polskich wsi. Takie kobiety uznawano za zdrajczynie i również je mordowano.
Jak mówiła, zna wiele historii Ukraińców zabijanych wraz z całymi rodzinami, w tym dziećmi, wyłącznie za udzielanie pomocy Polakom.
Jednym z przykładów jest historia rodziny Parfeniuków z Kisielina, którą Romanowska poznała podczas realizacji filmu. Opowiedziała jej ją siostrzenica dwóch braci. Członkowie rodziny pomagali wywozić Polaków wozami z kościoła, w którym doszło do walki między oddziałami UPA a broniącymi się Polakami. Romanowska wspomniała również, że wiele osób zostało zamordowanych po mszy w kościele.
Rodzina Parfeniuków zapłaciła za pomoc Polakom. Jeden z braci zdołał wyjechać do Polski. Drugi pozostał w Kisielinie wraz z żoną i małym dzieckiem. Napastnicy zabili całą pozostawioną na miejscu rodzinę – zarówno mężczyznę, jak i jego żonę oraz dziecko. Nie pozwolono również pochować ich na cmentarzu. Zostali pogrzebani pod płotem.
Romanowska zwróciła uwagę na napis znajdujący się na grobie rodziny Parfeniuków w Kisielinie. Według jej relacji na tablicy zapisano, że zginęli „z Rąkóka”. Takie brzmienie pojawia się w transkrypcji wypowiedzi. Romanowska wyraziła nadzieję, że tablica pozostanie na miejscu.
„Pojednanie” jako proces, a nie dokonany fakt
Prowadzący zwrócił uwagę, że w obecnej sytuacji politycznej samo używanie słowa „pojednanie” może być odbierane jako prowokacja. Zapytał, czy istnieją dziś warunki do rozpoczęcia procesu pojednania polsko-ukraińskiego.
Romanowska zgodziła się z oceną, że relacje między oboma państwami pogarszają się. Wskazała na dane przygotowywane przez Centrum Dialogu im. Juliusza Mieroszewskiego, które – według niej – pokazują fatalny stan relacji polsko-ukraińskich i dalszy spadek wzajemnych ocen. Zaznaczyła, że jeszcze dwa lub trzy lata wcześniej uważała sytuację za złą, ale obecnie jest ona, w jej ocenie, jeszcze gorsza.
Jednocześnie podkreślała, że pojednanie nie jest czynem dokonanym, lecz procesem. Odwołała się do angielskiego słowa „reconciliation”, które – jak tłumaczyła – lepiej oddaje znaczenie stopniowego rozpoczynania i prowadzenia takiego procesu. Przyznała, że zakładając stowarzyszenie, myślała w pewnym stopniu właśnie w języku angielskim.
Romanowska zauważyła, że w Polsce nazwa organizacji od początku wywoływała silne reakcje. Część osób traktowała samo powstanie stowarzyszenia jako deklarację, że pojednanie już nastąpiło, choć – jak przyznała – nie ma go obecnie. W pewnym momencie rozważano nawet zmianę nazwy na „Dialog Polsko-Ukraiński”. Po rozmowach z Polakami, Ukraińcami i założycielami organizacji zrezygnowano jednak z tego pomysłu.
Prowadzący porównał tę nazwę do Fundacji „Pojednanie Polsko-Niemieckie”. Romanowska zwróciła uwagę, że w przypadku relacji polsko-niemieckich znaczenie miało również podejście Niemiec do rozliczenia Holokaustu i II wojny światowej. W relacjach polsko-ukraińskich pozostaje natomiast nierozwiązany problem ofiar zbrodni sprzed 80 lat oraz możliwości ich odnalezienia i pochowania.
Jak podkreślała, w praktyce walka o ekshumacje oznacza dla rodzin konieczność wieloletnich starań, składania wniosków i mierzenia się z procedurami. Dla niej samej była to walka o możliwość pochowania własnej rodziny.
Rozmowy z Wiatrowyczem i spór o historię Ugłów
Romanowska opowiedziała o swoich rozmowach z ukraińskimi przedstawicielami zajmującymi się historią i kwestiami ekshumacyjnymi. Wspominała między innymi spotkania z Wołodymyrem Wiatrowyczem i Światosławem Szeremetą. Przyznała, że przed poznaniem ich osobiście wyobrażała sobie ich jako osoby skrajnie wrogie, jednak prywatnie okazali się – w jej ocenie – mili i kulturalni. Jednocześnie nie zgadzała się z ich stanowiskiem w sprawie poszukiwań i interpretacji wydarzeń na Wołyniu.
Podczas jednej z konferencji miała powiedzieć Wiatrowyczowi, że za mordowanie mieszkańców Ugłów odpowiadał Wasilij Lewkowicz, dowódca sotni UPA. Romanowska powołała się na jego pamiętnik, w którym – według jej relacji – zapisał: „oczyściliśmy Ugły z Polaków”. Wspomniała również o Semeniuku, wskazując, że obaj dowódcy są na Ukrainie traktowani jako bohaterowie.
Jak relacjonowała, Wiatrowycz odpowiedział, że dysponuje innymi informacjami. Według nich Polacy mieli opuścić wieś, a w Ugłach nie zginęli cywile. Wydarzenia miały być przedstawiane jako bitwa między Polakami i Ukraińcami, w której uczestniczyła polska samoobrona.
Romanowska zakwestionowała tę wersję. Przywołała Piotra Mosiejczyka, brata swojego dziadka, który – według przekazów rodzinnych – został ranny, ale przeżył. Jak mówiła, w całej wsi miał znajdować się tylko jeden karabin, co podważało jej zdaniem określanie tamtejszej grupy jako rzeczywistej samoobrony.
Wiatrowycz miał odpowiedzieć, że nie ma informacji o osobach zabitych w Ugłach, a jeśli ktoś zginął, mogły za to odpowiadać inne osoby, ale nie UPA. Romanowska pytała wówczas, co w takim razie stało się z mieszkańcami wsi.
Przyznała, że na początku działalności nie była dyplomatką ani osobą związaną z polityką, historią czy IPN. Była osobą z zewnątrz, która po wielu latach emigracji wróciła do Polski. Przyznała, że działała emocjonalnie i mogła być mało dyplomatyczna. Naiwnie zakładała, że jeśli rodziny wołyńskie opowiedzą mediom o problemie, Ukraina ich wysłucha.
Poszukiwania w Ugłach: cztery dni prac i odnalezione szczątki jednej osoby
Romanowska wyjaśniła, że należy rozróżnić poszukiwania od ekshumacji. Najpierw trzeba odnaleźć miejsce pochówku, a dopiero później można przeprowadzić ekshumację. Po 80 latach samo zlokalizowanie masowego grobu jest – jak mówiła – najtrudniejszym etapem.
Według przekazów rodzinnych jej pradziadek, który był sołtysem, pochował prawie 100 osób w miejscu spalonej kaplicy lub za nią. Wśród ofiar mieli znajdować się zarówno Polacy, jak i Ukraińcy zamordowani przez UPA. Wszyscy mieli zostać pochowani w tym samym dole.
Romanowska nie zgodziła się z określaniem poszukiwań w Ugłach jako nieudanych. Porównała je z pracami w Późnikach, gdzie odnalezienie pierwszego masowego grobu miało wymagać 50 dni poszukiwań, pięciu większych wyjazdów ekip i wielu miesięcy pracy.
W Ugłach poszukiwania trwały cztery dni. Jak zaznaczyła, taki czas został uzgodniony przez polsko-ukraińską grupę roboczą. W trakcie prac odkryto pozostałości starego cmentarza ewangelickiego oraz szczątki jednej osoby, która – według Romanowskiej – była ofiarą zbrodni. Ciało znajdowało się w płytkim grobie pod drzewem. Osoba leżała na boku, bez butów, ubrań i bielizny.
Specjaliści obecni na miejscu ocenili, że mogło chodzić o tak zwany dochówek, co wskazywałoby, że główny masowy grób znajduje się w pobliżu. Szczątków tej osoby nie można było jednak wówczas ekshumować.
Przeszukano tylko część terenu. Romanowska wskazywała, że prace objęły fragment po lewej stronie, natomiast do sprawdzenia pozostały jeszcze prawa strona, tył i przód obszaru. Nie można więc było stwierdzić, że cały teren został przeszukany.
Po zakończeniu prac w ukraińskich mediach pojawiły się liczne publikacje z nagłówkami sugerującymi, że w obwodzie rówieńskim nie znaleziono masowych grobów. Romanowska krytykowała sposób przedstawienia wyników, ponieważ cztery dni prac w jednym miejscu przedstawiano – jak mówiła – tak, jakby przeszukano cały obwód rówieński.
W odpowiedzi na te publikacje pojawiły się, według niej, tylko dwa materiały. Jeden przygotował Olek Szewczenko, wiceprezes stowarzyszenia, który próbował odpowiedzieć na dezinformację. Drugi napisała dziennikarka z Wołynia, która skontaktowała się z Romanowską, uznając, że nie można pozostawić tych publikacji bez reakcji.
Romanowska przypomniała również prace prowadzone przez doktora Leona Popka w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej. Badania rozpoczęły się w 1992 roku. Pomimo wieloletnich wyjazdów, tygodni i miesięcy pracy oraz przekopywania terenu metr po metrze nie odnaleziono jeszcze wszystkich ofiar. Z około 2,5 tys. osób nie wszystkie zostały zlokalizowane. Prowadzący przywołał wypowiedź Popka, który określił te prace jako zadanie rozpisane na dekady.
W przypadku Ugłów zgoda na poszukiwania została wydana na rok. Prace odbyły się na przełomie marca i kwietnia 2026 roku. Romanowska mówiła, że od kwietnia polska strona obiecywała wznowienie poszukiwań, jednak do listopada nie zostały one kontynuowane. Podkreśliła, że nie obwinia za to wyłącznie strony ukraińskiej, ponieważ obietnice wznowienia prac składano również po stronie polskiej. Wyraziła nadzieję, że przed zimą otrzyma jeszcze telefon z informacją o możliwości powrotu na miejsce.
Zgoda dla osoby prywatnej i relacje z IPN
Romanowska potwierdziła, że jej wniosek był pierwszym tego rodzaju złożonym przez osobę prywatną, jeszcze zanim zaczęto akceptować wnioski IPN. Prowadzący zasugerował, że mogło to wywołać niezadowolenie instytutu.
Romanowska przyznała, że słyszała zarzuty, iż skompromitowała IPN. Przytoczyła komentarze, według których instytucja zatrudniająca 2,5 tys. pracowników nie uzyskała zgody, a udało się to „blondynce z bandą jakichś wariatów”. Powiedziała, że rozumie, dlaczego część osób mogła tak to odbierać, ale podkreśliła, że nigdy nie zamierzała działać przeciwko IPN ani utrudniać jego pracy.
Zaznaczyła, że szanuje historyków instytutu i uważa, iż wszystkie polskie podmioty powinny współpracować przy poszukiwaniach oraz ekshumacjach. Wymieniła IPN, Ministerstwo Kultury, fundacje, specjalistów i osoby prywatne. Jej zdaniem nie powinno mieć znaczenia, kto jako pierwszy uzyskał zgodę – najważniejszy jest wspólny cel, czyli odnalezienie i pochowanie polskich ofiar.
Romanowska podkreśliła, że wszystkie podróże na Ukrainę finansowała z własnych pieniędzy. Nie miała sponsora. Jeździła, ponieważ chciała zrozumieć, dlaczego pojawił się problem z pochowaniem jej rodziny i spróbować go rozwiązać. Zależało jej również na żyjących członkach rodziny, którzy urodzili się w Ugłach i chcieliby pochować swoich rodziców, dziadków, braci i siostry.
Jak mówiła, wnioski dotyczące poszukiwań były odrzucane nie tylko w przypadku jej działań, ale również wniosków IPN. Wskazała na umowę polsko-ukraińską z 1994 roku, która – według jej interpretacji – przewiduje możliwość współpracy polskiego Ministerstwa Kultury z ukraińskim Ministerstwem Kultury w sprawach poszukiwań i ekshumacji.
Romanowska przypomniała, że przed jej działaniami z tej ścieżki skorzystała Fundacja Wolność i Demokracja, współpracująca z Ministerstwem Kultury za czasów ministra Piotra Glińskiego. Fundacja złożyła wniosek za pośrednictwem ministerstwa, podczas gdy wnioski IPN były odrzucane. Romanowska podkreślała, że takie rozwiązanie wynikało z obowiązującej umowy między Polską i Ukrainą.
Później zaczęła wraz z ukraińskimi członkami stowarzyszenia pisać po ukraińsku apele do prezydenta Wołodymyra Zełenskiego. Członkowie organizacji samodzielnie kierowali pisma do kancelarii prezydenta, prosząc o wydanie zgody na poszukiwania i ekshumacje polskich ofiar.
Ukraińscy członkowie stowarzyszenia i argument wojny
Romanowska wyjaśniła, że do ukraińskich członków stowarzyszenia dotarła dzięki mediom. Kiedy opowiadała publicznie o problemach z uzyskaniem zgody na pochowanie rodziny, zaczęli zgłaszać się Ukraińcy, którzy nie rozumieli blokady. W internecie można znaleźć nagrania, na których zwracali się do Zełenskiego i pytali, dlaczego nie można prowadzić poszukiwań.
Według Romanowskiej szczególna otwartość pojawiła się na początku pełnoskalowej wojny, cztery lata wcześniej. Kolejne osoby dołączały do inicjatywy, gdy dowiadywały się, z jakimi problemami mierzą się polskie rodziny. Obecnie – jak mówiła – część tych osób zmieniła jednak stanowisko. W rozmowach pojawia się argument, że Ukraina jest w stanie wojny, codziennie spadają rakiety, giną ludzie i dzieci, a poszukiwania ofiar zbrodni wołyńskiej nie są obecnie priorytetem.
Romanowska zakwestionowała argument, że wojna uniemożliwia prowadzenie prac poszukiwawczych. Wskazała, że Lwowska Rada Obwodowa ma podpisany kontrakt z niemieckim partnerem, na podstawie którego w czasie wojny prowadzone są poszukiwania i ekshumacje żołnierzy Wehrmachtu. Podkreśliła również, że na Ukrainie działają firmy archeologiczne i specjaliści wykonujący takie prace. Według niej tylko trzy firmy mają koncesje pozwalające na współpracę z Polakami przy poszukiwaniach ofiar zbrodni wołyńskiej.
Dwie funkcje Światosława Szeremety
W rozmowie szczegółowo poruszono rolę Światosława Szeremety. Prowadzący przypomniał doniesienia dotyczące jego związków z firmą archeologiczną Dola i zaznaczył, że nie jest ona prywatnym przedsiębiorstwem, lecz podmiotem związanym z samorządem lwowskim.
Romanowska powiedziała, że Szeremeta pełni co najmniej dwie istotne funkcje związane z poszukiwaniami i ekshumacjami. Jest sekretarzem międzyresortowej komisji działającej przy ukraińskim Ministerstwie Kultury, która zajmuje się przyjmowaniem i wydawaniem zgód na takie prace. Jednocześnie stoi na czele firmy archeologicznej Dola, posiadającej koncesję na prowadzenie prac. Romanowska zaznaczyła, że nie zna dokładnie struktury własnościowej przedsiębiorstwa, ale potwierdziła, że jest ono związane z Lwowską Radą Obwodową i że Szeremeta nim kieruje.
Jak tłumaczyła, komisja musi się zebrać, aby wydać zgodę. Jako jej sekretarz Szeremeta odpowiada za zwoływanie posiedzeń. Romanowska wskazywała, że w początkowym okresie wojny komisja nie mogła znaleźć czasu na spotkanie. Podobne problemy miały występować wcześniej, gdy blokowane były wnioski IPN. Kiedy komisja w końcu się zbierała, zgody miały być wydawane na inne, uznawane za ważniejsze prace ekshumacyjne.
Prowadzący zwrócił uwagę, że ten sam człowiek odpowiada za kwestie związane z wydawaniem zgód na prace ekshumacyjne, a jednocześnie był inicjatorem uchwały dotyczącej upamiętnienia UPA, Romana Szuchewycza i Olżycza.
Romanowska przypomniała jednak, że podczas ostatniego, czwartego dnia poszukiwań w Ugłach Szeremeta zaproponował wspólną modlitwę Polaków i Ukraińców w intencji odnalezienia ofiar. Zdarzenie miało miejsce rano, podczas odprawy archeologów i pozostałych uczestników prac.
Dla Romanowskiej jest to trudna do zrozumienia sprzeczność. Z jednej strony widzi polityczne decyzje i interesy, z drugiej – człowieka, który podczas poszukiwań potrafił zachować się po ludzku. Szeremeta miał również powiedzieć jej, że odnalezione szczątki jednej osoby mogą pochodzić z tak zwanego dochówku.
Romanowska mówiła, że ma wrażenie, iż istnieje polityczna twarz tej sprawy i szerszy interes, którego Polacy nie rozumieją. Jednocześnie podkreślała, że nie może zaakceptować przekonania, iż historia jej pradziadka, który jako sołtys miał pochować prawie 100 osób w jednym lub dwóch położonych obok siebie grobach, została przez nią wymyślona. Przypominała, że jako dziecko wielokrotnie słyszała opowieści ludzi, którzy widzieli mordowanie swoich najbliższych – kobiet i dzieci.
Publikacje o dziadku i grupa potomków mieszkańców Ugłów
Prowadzący zapytał Romanowską o publikacje ukraińskich mediów, w których jej dziadkowi zarzucano współpracę z Niemcami. Romanowska odpowiedziała, że nie znała tych materiałów i jest zaskoczona informacją.
Opowiedziała następnie o grupie „UGŁY”, która zrzesza ponad 100 potomków osób ocalałych i pomordowanych w tej miejscowości. Są to Polacy mieszkający w kraju i za granicą. Łączy ich to, że znają podobne rodzinne opowieści i chcą pomóc w odnalezieniu miejsc pochówku.
Członkowie grupy wymieniają się wspomnieniami, mapami i zdjęciami. Dzięki ich współpracy udało się odnaleźć dwa albumy fotograficzne, których historia przez lata była znana, ale nie wiadomo było, gdzie się znajdują.
Według przekazów po zbrodni, gdy Polacy wrócili do wsi po wejściu Niemców, w rowie znaleźli kredens, a w nim dwa albumy ze zdjęciami. Fotografie przedstawiają osoby zamordowane w Ugłach. Romanowska podkreślała, że dzięki grupie udało się odnaleźć te materiały.
Odniosła się również do zarzutów dotyczących jej dziadka. Powiedziała, że nie ma dowodów na jego współpracę z Niemcami. Przypomniała, że jeden z jej krewnych, wujek pochodzący z Ugłów, został zamordowany w Katyniu. Jego żona i dzieci uniknęły natomiast śmierci podczas zbrodni wołyńskiej, ponieważ zostały wywiezione na Syberię.
Stowarzyszenie pomaga także innym rodzinom
Romanowska przyznała, że liczba rodzin wołyńskich wspierających działalność stowarzyszenia jest tak duża, że straciła już rachubę. Do organizacji dołączają nie tylko potomkowie mieszkańców Ugłów, lecz również rodziny związane z innymi miejscowościami na mapie zbrodni wołyńskiej.
Jak podkreślała, rodziny te nie mają problemu z nazwą stowarzyszenia. Gdyby słowo „pojednanie” im przeszkadzało, nie dołączałyby do organizacji. Ich główną potrzebą jest pomoc w odnalezieniu miejsc, w których zamordowano ich bliskich, oraz zdobycie informacji historycznych.
Romanowska zaznaczyła, że pomoc rodzinom nie była początkowo wpisana do statutu stowarzyszenia. Działalność w tym obszarze rozwinęła się naturalnie po tym, jak członkowie organizacji sami przeszli przez procedury związane z poszukiwaniami, uzyskiwaniem zgód i wyjazdami na Ukrainę. Zrozumieli problemy innych rodzin i uznali, że powinni dzielić się zdobytym doświadczeniem.
Jednym z przykładów jest Ukrainka z Kijowa, która odkryła, że 40 osób z polskiej części jej rodziny zostało zamordowanych w jednej z wołyńskich wsi. Zwróciła się do stowarzyszenia o pomoc w ustaleniu lokalizacji. Od tego czasu co roku przyjeżdża na miejsce, składa kwiaty i zapala znicze.
Romanowska zwróciła uwagę na problem osób posiadających ukraińskie obywatelstwo, które odkrywają polskie korzenie i chcą uzyskać informacje o zamordowanych krewnych. Zapytała, do jakiej instytucji taka osoba powinna zwrócić się z wnioskiem o ekshumację – do ukraińskiego czy polskiego IPN. W jej ocenie są to sytuacje prawne, w których trudno wskazać właściwą drogę. Stowarzyszenie pomaga takim osobom przede wszystkim w ustaleniu miejsca zbrodni i zdobyciu wiedzy historycznej.
Współpraca z IPN i nowe metody poszukiwań
Mimo wcześniejszych napięć Romanowska oceniła, że obecnie otrzymuje ze strony IPN duże, choć nieoficjalne wsparcie. Instytut uczestniczył w poszukiwaniach w Ugłach, a jeśli dysponuje informacjami, dzieli się nimi z organizacją.
Romanowska uważa, że obecność sprawy w mediach mogła pomóc w nawiązaniu tej współpracy. Wspomniała również o niedawno pozyskanych zeznaniach osób ocalałych, które mogą pomóc w odnalezieniu potencjalnego miejsca pochówku.
Jej zdaniem przy poszukiwaniach należy wykorzystywać również nowoczesne metody, w tym drony wyposażone w technologię LiDAR. Zaznaczyła jednak, że trwająca wojna komplikuje korzystanie z takich rozwiązań.
Rok UPA i Szuchewycza we Lwowie. „Obraz idzie w świat”
W końcowej części rozmowy Romanowska odniosła się do ustanowienia we Lwowie roku poświęconego UPA i Romanowi Szuchewyczowi w 2027 roku. Wyraziła przypuszczenie, że takie decyzje mogą ponownie zaostrzyć konflikt polsko-ukraiński, a w konsekwencji utrudnić wydawanie kolejnych zgód na poszukiwania i ekshumacje.
Wspomniała również o wcześniejszej sprawie nazwania jednostki wojskowej walczącej na froncie imieniem bohaterów UPA. Według jej relacji wywołało to w Polsce silne emocje, a prezydent Ukrainy odebrał odznaczenie osobie związanej z tą decyzją, która następnie miała ostentacyjnie odesłać je pocztą. W transkrypcji rozmowy nazwisko tej osoby jest zniekształcone, dlatego nie zostało tu odtworzone.
Romanowska zastanawiała się, jaki cel polityczny mogą mieć kolejne decyzje dotyczące upamiętniania UPA. Przedstawiła przypuszczenie, że mogą one służyć ponownemu zablokowaniu poszukiwań i ekshumacji. Mówiła również, że odnalezienie masowych grobów na Ukrainie nie jest – w jej ocenie – korzystne dla części środowisk, ponieważ obrazy takich miejsc mogą być wykorzystywane w rosyjskiej narracji. Jej zdaniem pokazują one obraz, który odpowiada przekazowi Władimira Putina.
Jako drogę do poprawy relacji wskazała oddzielenie Ukraińców od ideologii banderowskiej. Zaznaczyła, że nie wszyscy Ukraińcy popierają upamiętnianie UPA i że część z nich sama czuje się krzywdzona wrzucaniem całego społeczeństwa do jednego worka z osobami związanymi z tą ideologią.
Przywołała rozmowę z Ukrainką, która mówiła, że boli ją utożsamianie wszystkich Ukraińców z banderowcami. Kobieta miała podkreślać, że potępia mordowanie kobiet i dzieci, a także że Ukraińcy również ginęli z rąk UPA. Romanowska twierdziła, że członkowie jej stowarzyszenia, którzy publicznie mówili, iż mordercy kobiet i dzieci nie mogą być bohaterami Ukrainy, byli zastraszani.
Dodała, że jej komentarze pod wpisami Wiatrowycza i innych osób są usuwane. Jak powiedziała, również w dniu nagrania rozmowy skasowano jeden z jej komentarzy. Zastrzegła jednocześnie, że nie chce wrzucać wszystkich Ukraińców do jednego worka. Jej zarzuty dotyczą części ukraińskich elit związanych z ideologią, którą określiła jako nieprzyjazną Polsce.
Romanowska wskazała także na możliwość rozróżnienia żołnierzy UPA walczących z Sowietami od tych, którzy walczyli z Polakami i realizowali ideę etnicznie czystej Ukrainy. Jej zdaniem z grona ukraińskich bohaterów należałoby usunąć Romana Szuchewycza, Kłyma Sawura i Stepana Banderę. W przypadku Bandery zauważyła, że w czasie wydarzeń przebywał w więzieniu, więc – jak powiedziała – „nawet byśmy im wybaczyli”. Prowadzący odpowiedział, że Polacy prawdopodobnie nie wybaczyliby mu niezależnie od tego faktu. Zwrócił również uwagę, że w ciągu ostatnich 10–15 lat wiedza polskiego społeczeństwa o zbrodni wołyńskiej się upowszechniła, a stanowisko Polaków w tej sprawie stało się bardziej ugruntowane.
Spór o nacisk dyplomatyczny i współpracę samorządów
Prowadzący zapytał, czy Polska powinna wywierać większy nacisk na Ukrainę, również poprzez uzależnianie pomocy udzielanej temu państwu od poszanowania polskiej pamięci historycznej.
Romanowska oceniła, że polska dyplomacja na wielu szczeblach poniosła porażkę. Wskazała na decyzje samorządów o ograniczaniu współpracy z ukraińskimi partnerami. Wspomniała o Przemyślu, który – według jej słów – zdecydował o zerwaniu kontaktów ze Lwowem, oraz o Sejmiku Województwa Lubelskiego, który również zakończył współpracę.
Romanowska uznała takie działania za uzasadnione w sytuacji, gdy – jak ocenia – nie podjęto odpowiednich decyzji na szczeblu centralnym. Jej zdaniem samorządowcy zaczynają podejmować konkretne kroki, ponieważ nie robią tego przedstawiciele władz na wyższych szczeblach.
„Nie mogę odpuścić, dopóki nie odnajdę”
Na zakończenie prowadzący zapytał Romanowską o jej misję i odpowiedź na zarzuty, że jej działania mają ukryte cele, są prowadzone w niewłaściwy sposób lub brakuje im dyplomacji.
Romanowska podkreśliła, że jej cel od początku pozostaje niezmienny: odnaleźć i pochować członków własnej rodziny. Dziś chce również pomóc Ukraince z Kijowa, która odkryła, że jej polscy krewni zostali zamordowani na Wołyniu, a także innym rodzinom, które powinny mieć możliwość odnalezienia i pochowania swoich bliskich.
Za podstawę możliwego pojednania uznała wartości chrześcijańskie i podstawowe prawo człowieka do pochówku. Wskazała również na konieczność potępienia mordowania kobiet, dzieci i ludności cywilnej. Jej zdaniem na takich uniwersalnych wartościach można budować relacje między Polakami i Ukraińcami.
Stowarzyszenie prowadzi warsztaty poświęcone pojednaniu polsko-ukraińskiemu, które odbyły się już po raz czwarty, oraz organizuje konferencje poświęcone tym zagadnieniom.
Romanowska zapowiedziała, że nie zrezygnuje z poszukiwań, dopóki nie odnajdzie członków swojej rodziny. Jak podkreśliła, wierzy, że jest to właściwa droga dla obu narodów. Aby móc pójść dalej, Polacy i Ukraińcy muszą najpierw stanąć w prawdzie i okazać szacunek niewinnym ofiarom.
Rozmowa z Karoliną Romanowską została opublikowana na kanale PRZEkanał 15 listopada 2026 roku.










