„Koniki i baryszni” – bożonarodzeniowa tradycja z Kirowohradszczyzny na Krajowej Liście Dziedzictwa Kulturowego
Ministerstwo Kultury Ukrainy włączyło tradycję wypieku i obdarowywania obrzędowym ciastem „koniki i baryszni” do Krajowego Wykazu Elementów Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ukrainy.
Symbolika bożonarodzeniowego zwyczaju
Tradycja ta stanowi część obrzędowości bożonarodzeniowej i wiąże się ze zwyczajem obdarowywania figuralnym ciastem chrześniaków oraz dzieci, które w Wigilię przynoszą „wieczerzę”. Obrzędowe ciasteczka wypieka się ręcznie w przeddzień Bożego Narodzenia w kształcie koników i dziewcząt („baryszeń”). Każda figurka ma symboliczne znaczenie: koniki obdarowuje się chłopcom jako życzenie siły, a baryszni – dziewczynkom jako życzenie urody i szczęśliwego losu. Sam akt obdarowywania ma znaczenie obrzędowe i stanowi swoistą formę błogosławieństwa.
Rodzinne formy przekazywane z pokolenia na pokolenie
Do wypieku ciasteczek używa się metalowych foremek, które tradycyjnie tworzone są w rodzinach i przekazywane z pokolenia na pokolenie. W zależności od lokalnych i rodzinnych tradycji gotowe wyroby mogą być barwione na czerwono i zdobione malunkiem lub papierowymi wstążkami. Jednocześnie resort zaznaczył, że nie istnieje jeden, jednolity przepis na „koniki i baryszni” – jego skład zmienia się w czasie i zależy od możliwości rodziny oraz upodobań gospodyń, które je wypiekają.
Głównymi nosicielkami tradycji są starsze kobiety
Tradycja żyje w rejonie oleksandrijskim obwodu kirowohradzkiego, w szczególności we wsi Hołowkiwka, gdzie jest przekazywana z pokolenia na pokolenie w rodzinach. Głównymi nosicielkami tego elementu są kobiety starszego wieku – babcie, matki i matki chrzestne, które przechowują przepisy, wykonują foremki, znają symbolikę obrzędowego ciasta i przekazują tę wiedzę dzieciom oraz wnukom.
Po włączeniu elementu do Krajowego Wykazu lokalnym społecznościom zalecono uwzględnienie propozycji dotyczących jego zachowania i rozwoju, przygotowanych przez Radę Ekspercką ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego przy Ministerstwie Kultury Ukrainy.
Wcześniejsze wpisy na Krajową Listę
Jak informowano, w lipcu 2025 roku Ministerstwo Kultury dodało do Krajowego Wykazu Elementów Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ukrainy następujące elementy: weselny obrzęd plecenia losu; tradycję pieczenia i obdarowywania obrzędowym bożonarodzeniowym piernikiem na Słobożańszczyźnie; tradycje święta cerkiewnego na Trójcę we wsi Szulhynka w obwodzie ługańskim. W listopadzie 2025 roku na listę dodano: tradycje i praktyki przestrzennego oraz użytkowego zdobnictwa w obwodzie mikołajowskim – malarstwo taurydzkie; kulturę życia mieszkańców Buwalszczyny związaną z konotopską wiedźmą. W styczniu 2026 roku dodano: „Kulturę i tradycje związane z wielkanocnymi obrzędowymi wypiekami na Bukowinie”; „Tradycję przygotowywania i spożywania kwaśnej śmietany we wspólnocie łemkowskiej”; „Kryvulkę – łemkowską kobiecą ozdobę piersiową: tradycje zdobnicze i technologię wykonania”. W okresie kwiecień-lipiec 2026 roku dodano: „Tradycję ubierania krzyży stacji Drogi Krzyżowej we wsi Monastyrok w obwodzie tarnopolskim” oraz „Tradycję życia i sztukę tworzenia ceramiki sokalskiej”.
Źródło. zdjęcia:: Ministerstwo Kultury Ukrainy.