Unikalne filmy wracają do Ukrainy. Dovzhenko Centre udostępnia materiały z Bundesarchiv

Unikalne filmy fabularne, animacje i dokumenty, które przez lata uznawano w Ukrainie za zaginione, przetrwały w zbiorach Federalnego Archiwum Niemiec (Bundesarchiv). W 2024 roku ich zdigitalizowane kopie zostały przekazane do Dovzhenko Centre przy wsparciu Adelheid Heftberger, zespołu Bundesarchiv oraz Iwana Kozlenki.

Filmy trafiły do Niemiec w czasie II wojny światowej. Ich powrót pozwala uzupełnić luki w historii ukraińskiej kinematografii. Wśród najcenniejszych znalezisk znajdują się dwie animacje z lat 30., które pokazują wysoki poziom rozwoju tej dziedziny przed jej przerwaniem na niemal 20 lat w latach 40.

Istotną część kolekcji stanowią również dokumenty, które pozwalają zobaczyć ukraińskie miasta przed zniszczeniami II wojny światowej.

Чванливе курча | Chełpliwe kurczę | Cocky Chick (1936)
Kategoria: animacja
Kraj: Ukraińska SRR
Studio: Kyiv film studio „Ukrainfilm”
Czas trwania: 11 minut
Język: ukraiński
Reżyseria: Ippolit Lazarchuk

Animowana historia kurczaka, który próbuje udowodnić swoją wartość, co prowadzi do kolejnych problemów. Film, choć skierowany do dzieci, zawiera ideologiczny podtekst promujący kolektywizm ponad indywidualizmem. Powstał w języku ukraińskim, co wpisuje się w proces ukrainizacji do połowy lat 30. Obejrzyj tutaj.

По Дніпру | Po Dnieprze | Along the Dnieper (1940)

Kategoria: dokument
Kraj: Ukraińska SRR
Studio: Ukrkinokhronika
Czas trwania: 21 minut
Język: rosyjski
Napisy: ukraińskie
Reżyseria: Isaac Zhivotovsky
Operator: I. Lozovsky

Dokument studia Ukrkinokhronika przedstawia szeroką panoramę przyrody oraz znaczenie Dniepru dla przemysłu Ukraińskiej SRR, w tym dla elektrowni DniproHES. W materiale, obok narracji propagandowej, uchwycono także codzienne życie przedwojennej Ukrainy, m.in. w Kijowie, Kanowie, Dnieprze, Zaporożu czy Chersoniu. Obejrzyj tutaj.

Більшовицькі злочини 21 серпня 1919 року, або Дні київського терору | Bolszewickie zbrodnie 21 sierpnia 1919 roku, czyli dni kijowskiego terroru | Bolshevik crimes of August 21, 1919, or the Days of Kyiv Terror(1919) Kategoria: dokument
Czas trwania: 10 minut
Język: angielski, niemiecki, rosyjski
Napisy: niemieckie

Film dokumentalny ukazujący skutki działalności bolszewickich komisji nadzwyczajnych w Kijowie i Charkowie. Powstał na zlecenie armii Denikina jako materiał propagandowy. Oprócz scen przemocy zawiera ujęcia życia codziennego z 1919 roku. Prawdopodobnym autorem jest Axel Lundin. Obejrzyj tutaj.

Прощання на крижині | Pożegnanie na krze | Farewell on the ice floe (1938)
Kategoria: animacja
Kraj: Ukraińska SRR
Studio: Kyiv film studio „Ukrainfilm”
Czas trwania: 13 minut
Język: niemiecki, rosyjski (ścieżka dźwiękowa nie zachowała się)
Napisy: ukraińskie
Reżyseria: Ippolit Lazarchuk, P. Kats

Animacja studia „Ukrainfilm”, w której zwierzęta z Antarktydy witają radzieckich badaczy polarnych i symbolicznie przekazują im zasoby. Film ma wyraźny wydźwięk ideologiczny, choć wyróżnia się stylem inspirowanym amerykańską animacją tamtego okresu. Ścieżka dźwiękowa nie zachowała się. Obejrzyj tutaj.

Про пана Лебеденка | O panu Lebedence | About Mr. Lebedenko (1938)
Kategoria: film fabularny (film-pieśń)
Kraj: Ukraińska SRR
Studio: Kyiv film studio „Ukrainfilm”
Czas trwania: 10 minut
Język: ukraiński (ścieżka dźwiękowa nie zachowała się)
Reżyseria: Boris Kanevsky
Operator: F. Kornev
Obsada: Ivan Patorzhynsky, Stepan Shagaida, Mykola Chastiy, Cornelia Rutkovska

Adaptacja kozackiej dumy bandurowej o panu Lebedence ukaranym przez hajdamaków. Film łączy elementy poetyckie i dramatyczne. Powstał jako część projektu „Ukraińskie pieśni na ekranie”, lecz przez lata pozostawał niedostępny. Obejrzyj tutaj.

У колишньому гнізді мракобісся | W dawnym gnieździe mrokobóstwa | In the former nest of obscurantism (1938)
Kategoria: dokument, film niemy
Kraj: Ukraińska SRR
Studio: Ukrkinokhronika
Czas trwania: 19 minut
Język: rosyjski, ukraiński
Reżyseria: Mikhail Romanov
Operator: Mark Koifman

Dokumentalna kronika nakręcona na terenie Ławry Peczerskiej w Kijowie, ukazująca ją jako element antyreligijnej propagandy. Po przekształceniu klasztoru w kompleks muzealny bolszewicy wykorzystywali to miejsce do działań ideologicznych. Obejrzyj tutaj.

Wszystkie filmy były przechowywane w Bundesarchiv, a następnie zdigitalizowane i przekazane do Dovzhenko Centre w 2024 roku. Kolekcja stanowi cenne źródło dokumentujące zarówno życie społeczne, jak i mechanizmy propagandy w okresie radzieckim.